دانلود تفسیر الجامع الأحکام القرآن قرطبی (تفسیر قرطبی)
تفسیر قُرطُبی، تفسیری مفصّل با گرایش فقهی از قرن هفتم، نوشته ابوعبداللّه محمد بن احمد انصاری قرطبی، مفسر و فقیه مالکی است.
نام اصلی تفسیر قرطبی
نام اصلی آن الجامع لاِحکامِ القرآن و المُبَیِّن لِما تَضَمَّنه مِن السُنّه و آیِ الفُرقان است. [۱]
موضوعات تفسیر قرطبی
بخش عمده این تفسیر به بیان احکام فقهی و اختلاف مذاهب فقهی اختصاص دارد، با این همه، قرطبی از ابعاد دیگر آیات غافل نبوده و به مباحث کلامی و اخلاقی و ادبی و تاریخی و اجتماعی نیز پرداخته است.
خطبه و مقدمه تفسیر قرطبی
قرطبی در خطبه کتاب به روش تفسیری خود و شیوههای دیگر مفسران اشاره کرده و در مقدمهای مفصّل، مباحثی درباره آداب تلاوت قرآن ، اِعراب و تعلیم آن، ثواب قرائت قرآن، تفسیر به رأی و ویژگیهای آن، اعجاز و عدم تحریف قرآن آورده است، [۲] همچنین بخشهایی از رساله مفقود ابوبکر محمد بن قاسم انباری (متوفی ۳۲۸)، به نام الرّدُّ علی مَن خالَفَ مُصْحَفَ عثمان، [۳] را در مقدمه تفسیرش آورده است. [۴]
روشهای مختلف تفسیر آیات
← تفسیر آیات ذیل چند باب
قرطبی در تفسیر آیات گاه تفسیر چند آیه را ذیل ابوابی که از چند مسئله تشکیل یافته است میآورد، نظیر سوره فاتحه الکتاب که تفسیر آن را در چهار باب قرار داده است. [۵]
← تفسیر آیات در مسائل مستقل
گاهی تفسیر آیات را به صورت مسائل مستقل میآورد، نظیر آیه سوم سوره اعراف که آن را در دو مسئله ذکر کرده است. [۶]
← تفسیر آیات بدونه باب و مسئله
گاه آیات را بدون دسته بندی در قالب باب یا مسئله تفسیر میکند، نظیر آیه ۵۴ سوره الرحمن. [۷]
ویژگیهای تفسیر قرطبی
← نقل آرا با ذکر مأخذ و نام گوینده
یکی از ویژگیهای تفسیر قرطبی، که خود او در مقدمه تفسیر به آن اشاره کرده است، نقل سخنان و آرا با ذکر نام گوینده و مأخذ آنها است. [۸] با وجود این، گاهی نام گوینده و مأخذ آن را ذکر نمیکند. [۹] [۱۰] [۱۱]
←← نقل کلام ابن عطیه اندلسی
از جمله کسانی که قرطبی از آنان بسیار سخن نقل کرده، ابن عطیه اندلسی است. قرطبی گاهی عین مطالب را از تفسیر او با ذکر نام، و در مواردی بدون ذکر نام، نقل میکند و گاهی سخن او را به خود نسبت میدهد و گاهی به رد سخن او میپردازد. [۱۲] [۱۳]
←← کتابهایی که قرطبی از آنها بهره گرفته
وی همچنین از تفسیر طبری، احکام القرآن کیا هرّاسی، احکام القرآن ابن عربی، اعراب القرآن و معانی القرآن هر دو از ابوجعفر نحّاس نحوی، صحاح شش گانه حدیث، التفصیل الجامع لعلوم التنزیل نوشته احمد بن عمار مهدوی، الکشّاف عن حقائق التنزیل زمخشری و برخی کتابهای دیگر بهره برده است. [۱۴] [۱۵] [۱۶] [۱۷]
← ادبیات تفسیر قرطبی
قرطبی برای ریشه یابی لغات و معانی آنها و مباحث نحوی و قرائتهای مختلف، بخش جداگانهای اختصاص داده و حتی برای بیان احکام فقهی به ریشه لغات و مباحث نحوی پرداخته [۱۸] و شواهد شعری بسیاری هم آورده است. [۱۹]
← تفسیر آیه به آیه
در تفسیر قرطبی برخی آیات به مدد آیات دیگر تفسیر شده است، [۲۰] [۲۱] [۲۲] در این تفسیر اسرائیلیات نیز بسیار راه یافته است. [۲۳]
نظر قرطبی درباره تفسیر صوفیان
قرطبی به تفسیر رمزی توجهی نداشته، اما تفسیر صوفیانه را پذیرفته و مطالبی از تفاسیر صوفیانی چون ابوعبدالرحمان سُلَمی و قُشَیری نقل کرده است. [۲۴] [۲۵]
نظر برخی مؤلفان درباره تفسیر قرطبی
برخی مؤلفان، تفسیر قرطبی را «تفسیر به رأی» دانسته اند، [۲۶] [۲۷] اما قرطبی در مقدمه تفسیرش فصلی را به نقل احادیث نهی از تفسیر به رأی اختصاص داده و در آن به نقد کسانی پرداخته است که معتقدند قرآن را فقط از طریق نقل باید تفسیر کرد.او کسانی را که با مبانی علمی صحیح و در مقاصد و اهداف شایسته از آیات الهی بهره میگیرند، مشمول این احادیث ندانسته و این نهی را بر دو گروه تطبیق داده است، کسانی که اندیشهای را میپذیرند و سپس آیات قرآن کریم را برای توجیه آن به کار میگیرند، و کسانی که با اندک توجه به ظاهر آیات به تفسیر آنها میپردازند. [۲۸]
تفسیر جنبههای کلامی آیات طبق مذهب اشعری
قرطبی در تفسیر خود به آرای مذهب اشعری پایبند است و جنبههای کلامی آیات را با عقاید اشعری توجیه میکند، مثلاً در تفسیر آیه ۱۴۳ سوره اعراف ــ که طبق آن حضرت موسی درخواست کرد که پروردگار، خودش را به وی نشان دهد، اما پاسخ شنید که هرگز مرا نخواهی دید ــ قرطبی، مطابق عقاید اشاعره، رؤیت خداوند را فقط در دنیا نفی کرده و کسانی را که به نفی کلی رؤیت معتقدند، گمراه و بدعتگذار میداند. [۲۹]
رد و طعن بر نظرات کلامی مذاهب دیگر
او همچنین در بسیاری موارد به آرای معتزله ، قدریه ، صوفیان ، شیعیان ، خوارج ، کرامیه ، حلولیه ، زنادقه ، قرامطه و دیگر فرق و مذاهب دینی و سیاسی اشاره کرده و به رد و طعن آنها پرداخته است. [۳۰] [۳۱] [۳۲] [۳۳] [۳۴] [۳۵] [۳۶] [۳۷]
تفسیر آیات فقهی طبق نظر ملک بن انس
قرطبی در فقه پیرو مالک بن انس بوده و در تفسیر آیات فقهی، ضمن نقل آرای فقیهان مذاهب دیگر، به بیان دیدگاههای فقهی مالک بن انس و اثبات آنها پرداخته است.با این همه، در مواردی که دلیل مالک را استوار ندانسته و به دلایلی محکمتر دست یافته، اقوال دیگران را بر فتوای مالک مقدّم داشته است. [۳۸] [۳۹]او همچنین در برخی موارد به مسائل اصول فقه از دیدگاه اهل سنّت اشاره کرده است. [۴۰] [۴۱]
تأثیر تفسیر قرطبی بر مفسران
عمادالدین اسماعیل بن عمرو ابن کثیر در تفسیر القرآن العظیم، محمد بن علی شوکانی در دو کتاب فتح القدیر و الجامع بین فَنَّیِ الروایه و الدرایه من علم التفسیر، محمدامین بن محمدمختار شَنقیطی در اضواءالبیان فی ایضاح القرآن بالقرآن و جمال الدین محمد بن محمد قاسمی در محاسن التأویل از تفسیر قرطبی اثر پذیرفتهاند. [۴۲]
چاپ تفسیر قرطبی
چاپ تفسیر قرطبی نخستین بار در قاهره از ۱۳۱۴ ش/ ۱۹۳۵ آغاز شد و مجلدات بیستگانه آن بتدریج انتشار یافت و بارها در مصر و لبنان و ایران تجدید چاپ شد.مقدمه این تفسیر نیز با تحقیق محمد طلحه بلال مینار جداگانه در ۱۴۱۸/ ۱۹۹۷ در بیروت به چاپ رسیده است.
مختصرات تفسیر قرطبی
سه مختصر هم از این تفسیر وجود دارد، مختار تفسیر القرطبی از توفیق الحکیم (قاهره ۱۹۷۷) و مختصر تفسیر القرطبی از عرفان حسونه (بیروت ۲۰۰۱) و نیز مختصری با همین عنوان از محمدکریم راجح، وی با حذف تفاصیل احکام فقهی - که با محتوای آیه پیوند مستقیمی ندارند - و حذف پارهای از مباحث لغوی و اعرابی و نحوی و اسرائیلیات، آن را در پنج جلد در بیروت چاپ کرده است.
شواهد شعری در تفسیر قرطبی
همچنین عبدالعال سالم مکرم، شواهد شعری تفسیر قرطبی را با عنوان الشواهد الشعریه فی تفسیر القرطبی در ۱۴۱۸/ ۱۹۹۸ در چهار جلد در بیروت چاپ کرده است.
فهرست منابع
(۱) ابن عطیّه، المحرر الوجیز فی تفسیرالکتاب العزیز، ج ۱، (رباط) ۱۳۹۵/ ۱۹۷۵.
(۲) ابن ندیم، الفهرست، چاپ ناهد عباس عثمان، دوحه ۱۹۸۵.
(۳) محمدعلی ایازی، المفسرون، حیاتهم و منهجهم، تهران ۱۴۱۴.
(۴) عبدالقادر رحیم جدی الهیتی، ابوعبداللّه القرطبی و جهوده فی النحو و اللغه فی کتابه الجامع لاحکام القرآن، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
(۵) قصبی محمود زلط، القرطبی و منهجه فی التفسیر، کویت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱.
(۶) محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، بیروت، دارالفکر (بی تا).
(۷) مشهور حسن محمود سلمان، الامام القرطبی شیخ ائمه التفسیر، دمشق ۱۴۱۳/ ۱۹۹۳.
(۸) مصطفی ابراهیم مشنی، مدرسه التفسیر فی الاندلس، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
(۹) محمدعلی مهدوی راد، «شناسائی برخی از تفاسیر عامّه»، حوزه، سال ۶، ش ۳ (مرداد و شهریور ۱۳۶۸).
پانویس
۱. محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۱، ص۳، بیروت، دارالفکر (بی تا).
۲. محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۱، ص۱-۷۸، بیروت، دارالفکر (بی تا).
۳. ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۱۴۸، چاپ ناهد عباس عثمان، دوحه ۱۹۸۵.
۴. محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۱، ص۸۰ ـ ۸۶، بیروت، دارالفکر (بی تا).
۵. محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۱، ص۱۰۸-۱۵۱، بیروت، دارالفکر (بی تا).
۶. محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۷، ص۱۶۱-۱۶۲، بیروت، دارالفکر (بی تا).
۷. محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۷، ص۱۷۹ـ۱۸۰، بیروت، دارالفکر (بی تا).
۸. محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۱، ص۳، بیروت، دارالفکر (بی تا).
۹. مصطفی ابراهیم مشنی، مدرسه التفسیر فی الاندلس، ج۱، ص۶۹۹ـ۷۰۱، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
۱۰. ابن عطیّه ، المحرر الوجیز فی تفسیرالکتاب العزیز ، ج ۱، ص۲۹۹-۳۰۰، ( رباط ) ۱۳۹۵/ ۱۹۷۵
۱۱. محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۲، ص۳۷، بیروت، دارالفکر (بی تا).
۱۲. مصطفی ابراهیم مشنی، مدرسه التفسیر فی الاندلس، ج۱، ص۶۹۷ـ۷۰۲، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
۱۳. که از ابن عطیه، ج ۱، ص۴۰۷ـ ۴۰۸، ص ۲۲۸ نقل و در آن مناقشه کرده است، محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، بیروت، دارالفکر (بی تا).
۱۴. قصبی محمود زلط، القرطبی و منهجه فی التفسیر، ج۱، ص۱۲۳ـ۱۸۳، کویت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱.
۱۵. مصطفی ابراهیم مشنی، مدرسه التفسیر فی الاندلس، ج۱، ص۶۹۱ـ ۷۰۲، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
۱۶. محمدعلی ایازی، المفسرون، حیاتهم و منهجهم، ج۱، ص۴۱۱، تهران ۱۴۱۴.
۱۷. محمدعلی مهدوی راد، «شناسائی برخی از تفاسیر عامّه »، ص۸۲-۸۵، حوزه ، سال ۶، ش ۳ (مرداد و شهریور ۱۳۶۸).
۱۸. عبدالقادر رحیم جدی الهیتی، ابوعبداللّه القرطبی و جهوده فی النحو و اللغه فی کتابه الجامع لاحکام القرآن، ج۱، ص۴۶ـ۵۱، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
۱۹. عبدالقادر رحیم جدی الهیتی، ابوعبداللّه القرطبی و جهوده فی النحو و اللغه فی کتابه الجامع لاحکام القرآن، ج۱، ص۴۹، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
۲۰. عبدالقادر رحیم جدی الهیتی، ابوعبداللّه القرطبی و جهوده فی النحو و اللغه فی کتابه الجامع لاحکام القرآن، ج۱، ص۴۹، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
۲۱. مصطفی ابراهیم مشنی، مدرسه التفسیر فی الاندلس، ج۱، ص۱۴۹، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
۲۲. ج ۱۵، ص ۱۳۳ـ۱۳۴، ج۱، ص۱۵۷، محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، بیروت، دارالفکر (بی تا).
۲۳. قصبی محمود زلط، القرطبی و منهجه فی التفسیر، ج۱، ص۴۱۰ـ۴۱۷، کویت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱.
۲۴. قصبی محمود زلط، القرطبی و منهجه فی التفسیر، ج۱، ص۳۰۸-۳۰۹، کویت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱.
۲۵. ج ۴، ص ۲۳۷، ج۱، ص۱۴۵، محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، بیروت، دارالفکر (بی تا).
۲۶. قصبی محمود زلط، القرطبی و منهجه فی التفسیر، ج۱، ص۱۸۶، کویت ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱.
۲۷. محمدعلی مهدوی راد، «شناسائی برخی از تفاسیر عامّه »، ص۵۰، حوزه ، سال ۶، ش ۳ (مرداد و شهریور ۱۳۶۸).
۲۸. محمد بن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، ج۱، ص۳۳-۳۴، بیروت، دارالفکر ( بی تا. )
۲۹. محمد بن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، ج۷، ص۲۷۸-۲۷۹، بیروت، دارالفکر ( بی تا. )
۳۰. محمد بن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، ج۱، ص۹۸، بیروت، دارالفکر ( بی تا. )
۳۱. محمد بن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، ج۱، ص۱۴۹، بیروت، دارالفکر ( بی تا. )
۳۲. محمد بن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، ج۱، ص۱۹۳، بیروت، دارالفکر ( بی تا. )
۳۳. محمد بن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، ج۳، ص۴۷، بیروت، دارالفکر ( بی تا. )
۳۴. محمد بن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، ج۴، ص۱۴، بیروت، دارالفکر ( بی تا. )
۳۵. محمد بن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، ج۴، ص۱۶۳، بیروت، دارالفکر ( بی تا. )
۳۶. محمد بن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، ج۷، ص۱۶۵ بیروت، دارالفکر ( بی تا. )
۳۷. مشهور حسن محمود سلمان، الامام القرطبی شیخ ائمه التفسیر، ج۱، ص۱۸۷ـ۲۳۷، دمشق ۱۴۱۳/ ۱۹۹۳.
۳۸. محمدعلی مهدوی راد، «شناسائی برخی از تفاسیر عامّه»، ص۶۲، حوزه، سال ۶، ش ۳ (مرداد و شهریور ۱۳۶۸).
۳۹. محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۲، ص۳۲۲، بیروت، دارالفکر (بی تا).
۴۰. محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۲، ص۵۷-۵۸، بیروت، دارالفکر (بی تا).
۴۱. محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج۷، ص۱۱۹، بیروت، دارالفکر (بی تا).
۴۲. مصطفی ابراهیم مشنی، مدرسه التفسیر فی الاندلس، ج۱، ص۸۶۴ ـ۸۸۱، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
دانلود تفسیر الجامع لأحکام القرآن قرطبی (تفسیر قرطبی)
رمز عبور: drmostafavi.blogfa.com
کلمة المرور: drmostafavi.blogfa.com
.gif)
راهنمای آزمون ارشد و دکتری رشته علوم قرآن و حدیث+مطالب آموزنده قرآنی و حدیثی+علایق شخصی
