علوم قرآن و حدیث

تفسیر بحر المحیط (ابوحیان اندلسی)

محمد بن یوسف بن على بن یوسف ابن حیّان اثیر الدین ابوحیان اندلسى جیانى (654ـ745ق) از بزرگان تفسیر، حدیثو ادبیات اهل سنتبه شمار مى رود. او در نواحى شهر غرناطه به دنیا آمد، به شهر مالقه مهاجرت کرد، در آنجا رشد یافت، و سپس با انتقال به قاهره در آنجا ساکن شد و در همانجا وفات یافت. او همچنین به شهرهاى مختلفى از مناطق سرزمین اسلامى مثل افریقا، اندلس، اسکندریه، مصر و حجاز مسافرت کرد و از محضر بیش از 450 استاد بهره برد. تبحّر او در رشته هاى مختلف علوم به ویژه ادبیات عرب موجب شد تا او را با القابى مثل «شیخ النحاه» یا «امام النحاه»، «شیخ المحدّثین» و «رییس العلماء» عنوان بدهند.

اساتید مهم او عبارتند از:

ابو جعفر بن طباع، ابو الحسن ابذّى، ابو جعفر بن زبیرکه منطق، حدیثو اصول فقهرا از او آموخت، ابن ابى الاحوص، ابن الصایغ، بهاء الدین ابن النحاس، قطب الدین قسطلانى، شرف الدین دمیاطى، خطیب الدین یوسف بن ابراهیم بن ابى ریحانه، ابوالحسن على بن بخارى، ابومحمد عبد الحق بن على انصارى.

او شاگردان زیادى را در زمینه حدیث، تفسیرو ادبیات عرب تربیت کرده که بسیارى از آنها در زمان حیات خود او به درجات علمى بالا و خاصى دست یافتند; برخى از آنها عبارتند از:

تقى الدین سبکى و فرزندش تاج الدین سبکى، جمال الدین اسنوى، ابن عقیل نحوى، ابو العباس احمدصبحى عنّابى شافعى، صلاح الدین صفدى، ابن هشام نحوى، ابن مکتوم و سفاقسى.

او به گفته شاگردش صفدى پیرو مذهب شافعى بود و برخى او را حنبلى و اهل ظاهر مى دانستند. او با ابن تیمیه مباحثه و مناظراتى داشت و بر اساس اختلاف نظرهایى که با او پیدا کرده بود به ویژه اینکه نظرات عجیب و غریب و غیر قابل قبولى مى داد، او را طرد کرده و در کتابهایش بر ضد او و نظراتش مطلب نوشت او همچنین در کتاب تفسیرخود (یعنى البحر المحیط) غالب نظرات زمخشرى معتزلى را به تمسخر گرفته و رد کرده است و میانه خوبى با عقاید اعتزال نداشته است.

او در برخى از مسایل مربوط به اختلاف شیعیان با اهل سنت در مسایل اعتقادى در ذیل تفسیر آیات مربوط به ولایت ائمه هدى (علیهم السلام) به نفع شیعه و تایید مطالب و عقاید آنها سخن گفته است مثل معناى مودّت که او آن را مختص به اهل بیت پیامبر و ائمه (علیهم السلام) مى داند. زیرا وى نسبت به حضرت على (علیه السلام) ارادت ویژه اى داشت و مخالفان آن حضرت را لعن و نفرین مى کرد و در کتابهاى خود به فرمایشات و احادیث آن حضرت استناد و تمسک مى کرد.

او همچنین به دلیل داشتن گرایش به مذهب سلفى، عقاید اشعرى و شافعى، با فلسفه و ذوقیات (عرفان و تصوف) میانه خوبى نداشت و به رد فلسفه و تصوف مى پرداخت.

ابو حیّان کتاب هاى فراوانى در زمینه تفسیر و شرح آیات قرآن و احادیث و همچنین در مسایل ادبیات و زبان شناسى تالیف کرده است که مورد توجه علماى اهل سنتو سایر مفسران و دانشمندان واقع شده است. برخى از مهم ترین آثار او عبارتند از:

1ـ البحر المحیط فى تفسیرالقرآن، منهج تفسیری این کتاب ادبی است، که 8 مجلد بوده و در 10 جلد چاپ شده است.

2ـ النهر که خودش به عنوان خلاصه تفسیرالبحر المحیط نوشته است.

3ـ مجانى العصر فى تاریخ اهل العصر، که کتابى در زمینه تراجم رجال عصر خودش بوده است.

4ـ طبقات نحاه الاندلس.

5ـ زهو الملک فى نحو الترک که کهن ترین منبع در زمینه زبان شناسى ادبیات تُرکى است.

6ـ الادراک للسان الاتراک که همچنین کتابى درباره ادبیات ترکى است.

7ـ منطق الخرس فى لسان الفرس در زمینه ادبیات فارسى است.

8ـ نور الغبش فى لسان الحبش که در زمینه زبان و ادبیات مردم حبشه است.

9ـ تحفه الاریب فى غریب القرآن که در زمینه شرح اصطلاحات و لغات قرآن است.

10ـ عقد اللیالى فى القرایات که در زمینه علم قرائتو اختلاف قرایت قرآنبوده و خودش کتابى با عنوان الامالى على عقد اللیالى در شرح آن نوشته است.

11ـ اعراب القرآن.

12ـ لغات القرآن.

آثار او را بیش از 60 کتاب دانسته اند که بیش از نصف آنها مفقود گشته است. جلال الدین سیوطى بسیارى از آثار ادبى و تفسیرى و نیز نظرات او را در این زمینه ستوده و تمجید فراوان کرده است.

با بررسى کتاب هاى او روشن مى شود که وى زبان شناسى ماهر و متبحر بوده است که در نیمه نخست قرن 8 تحقیقات و تحلیل هاى فراوانى در مورد همه زبان هاى زنده مناطق اسلامى داشته و درباره همه آنها کتاب نوشته است و یکى از علل توجه اهل سنت به تفسیر او تبحر او در ادبیات عرب مى باشد که باعث شده تا تفسیرهاى او بر آیات مربوط به عقاید شیعه مورد قبول علماى آنان قرار بگیرد.

پی نوشت:

1ـ خیر الدین زرکلى، الاعلام، بیروت، دارالعلم للملایین، چ 8، 1989م، ج 7، ص 152.
2ـ ابن عماد حنبلى، شذرات الذهب فى اخبار من ذهب، تحقیق الأرناؤوط، دمشق و بیروت، دار ابن کثیر، 1406ق، ج 8، ص 251.
3ـ ابوسعید سمعانى، الأنساب تحقیق عبد الرحمن بن یحیى المعلمى الیمانى، حیدر آباد، مجلس دائرة المعارف العثمانیة، 1382ق، ج 9، ص 382.
4ـ ابوحیان اندلسى، البحر المحیط فى تفسیر القرآن، تحقیق صدقى محمد جمیل، بیروت، دارالفکر، 1420ق، ج 3، ص 425، ج 8، ص 494 به بعد، و ج10، ص 156.