امـام علی علیه السلام:
شفاى دردهاى خود را از قرآن بجوييد و در سختیها و گرفتاری هايتان از آن كمک بخواهيد؛ چرا كه در آن، درمان بزرگترين دردهاست و آن درد کفر و نفاق و انحراف و گمراهى است.
هر کس که قرآن در روز قيامت برايش شفاعت كند، شفاعت می شود و هر كس كه قرآن در روز قيـامت از او شکايت کند محکوم میگردد.
خطبه 176
شرح و تفسیرِ قرآن؛ بهار دل ها و چشمه جوشان علوم است
امام علی(علیهالسلام) فرمودند:
وَ إِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَعِظْ أَحَداً بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ، فَإِنَّهُ «حَبْلُ اللهِ الْمَتِینُ»، وَ سَبَبُهُ الاَْمِینُ، وَ فِیهِ رَبِیعُ الْقَلْبِ، وَ یَنَابِیعُ الْعِلْمِ، وَ مَا لِلْقَلْبِ جِلاَءٌ غَیْرُهُ، مَعَ أَنَّهُ قَدْ ذَهَبَ الْمُتَذَکِّرُونَ، وَ بَقِیَ النَّاسُونَ أَوِ الْمُتَنَاسُونَ. فَإِذَا رَأَیْتُمْ خَیْراً فَأَعِینُوا عَلَیْهِ، وَ إِذَا رَأَیْتُمْ شَرّاً فَاذْهَبُوا عَنْهُ، فَإِنَّ رَسُولَ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ـ کَانَ یَقُولُ: «یَابْنَ آدَمَ، اعْمَلِ الْخَیْرَ وَ دَعِ الشَّرَّ، فَإِذَا أَنْتَ جَوَادٌ قَاصِدٌ»
خداوند سبحان، احدى را به چيزى مانند قرآن، پند و اندرز نداده است؛ زيرا قرآن رشته محکم خدا و وسيله مطمئن اوست. در قرآن، بهار دل ها و چشمه هاى جوشان علم و دانش است و براى (زدودن زنگار غفلت وگناه از) قلب، صيقلى جز قرآن نيست؛ اما متأسفانه آن ها که از قرآن پند مى گرفتند رفتند و فراموشکاران يا خود به فراموشى زدگان مانده اند (راه خدا و مسير قرآن،روشن است) هرگاه کار نيکى را مشاهده کرديد به آن کمک کنيد و هر زمان کار شرّى را ديديد از آن بگذريد؛ زيرا رسول خدا (صلى الله عليه وآله) مى فرمود: اى فرزند آدم، کار نيک انجام ده و بدى را رها کن که اگر چنين کنى در جاده مستقيم و ميانه (دور از افراط و تفريط) گام بر خواهى داشت.
نهج البلاغه، خطبه 176
آگاه باشید! مقدّرات پیشین به وقوع پیوست
امام علی علیهالسلام فرمودند:
أَلاَ وَ إِنَّ الْقَدَرَ السَّابِقَ قَدْ وَقَعَ، وَالْقَضَاءَ الْمَاضِیَ قَدْ تَوَرَّدَ ; وَ إِنِّی مُتَکَلِّمٌ بِعِدَةِ اللهِ وَ حُجَّتِهِ. قَالَ اللهُ تَعَالَى: (إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلاَئِکَةُ أَنْ لاَ تَخَافُوا وَلاَ تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ)، وَ قَدْ قُلْتُمْ: (رَبُّنَا اللهُ)، فَاسْتَقِیمُوا عَلَى کِتَابِهِ، وَ عَلَى مِنْهَاجِ أَمْرِهِ، وَ عَلَى الطَّرِیقَةِ الصَّالِحَةِ مِنْ عِبَادَتِهِ ثُمَّ لاَ تَمْرُقُوا مِنْهَا، وَ لاَ تَبْتَدِعُوا فِیهَا، وَ لاَ تُخَالِفُوا عَنْهَا. فَإِنَّ أَهْلَ الْمُرُوقِ مُنْقَطَعٌ بِهِمْ عِنْدَاللهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ
آگاه باشيد! مقدّرات پيشين به وقوع پيوست و قضاى (الهى) انجام يافت (و سرانجام خلافت به اهلش رسيد) و من به اتکاى وعده هاى الهى و با دليل و حجت او سخن مى گويم. خداوند مى فرمايد: کسانى که گفتند: پروردگار ما خدا است، سپس در مسير مستقيم، ثابت ماندند، فرشتگان الهى بر آن ها نازل مى شوند (و به آن ها مى گويند:) نترسيد، اندوهگين مباشيد و بشارت باد بر شما به آن بهشتى که به شما وعده داده مى شد. شما گفته ايد: پروردگار ما خداست؛ بنابراين بايد بر طريقه کتاب او و راه روشن فرمانش و مسير درست عبادتش مستقيم و ثابت بمانيد. سپس از اين مسير روشن خارج نشويد و در آن بدعتى نگذاريد و از آن منحرف نگرديد؛ چه اين که آنان که خارج شوند در قيامت در پيشگاه خدا وا مى مانند و به سر منزل مقصود نمى رسند.
نهجالبلاغه. خطبه 176
پند گرفتن از سخن خداوند
امام علی(علیهالسلام) فرمودند:
انْتَفِعُوا بِبَیَانِ اللهِ، وَاتَّعِظُوا بِمَوَاعِظِ اللهِ، وَاقْبَلُوا نَصِیحَةَ اللهِ، فَإِنَّ اللهَ قَدْ أَعْذَرَ إِلَیْکُمْ بِالْجَلِیَّةِ، وَاتَّخَذَ عَلَیْکُمُ الْحُجَّةَ، وَ بَیَّنَ لَکُمْ مَحَابَّهُ مِنَ الاَْعْمَالِ، وَ مَکَارِهَهُ مِنْهَا، لِتَتَّبِعُوا هذِهِ، وَ تَجْتَنِبُوا هذِهِ، فَإِنَّ رَسُولَ اللهِ ـ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ـ کَانَ یَقُولُ: «إِنَّ الْجَنَّةَ حُفَّتْ بِالْمَکَارِهِ، وَ إِنَّ النَّارَ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ».
وَاعْلَمُوا أَنَّهُ مَا مِنْ طَاعَةِ اللهِ شَیْءٌ إِلاَّ یَأْتِی فِی کُرْه، وَ مَا مِنْ مَعْصِیَةِ اللهِ شَیْءٌ إِلاَّ یَأْتِی فِی شَهْوَة. فَرَحِمَ اللهُ امْرَاً نَزَعَ عَنْ شَهْوَتِهِ، وَ قَمَعَ هَوَى نَفْسِهِ، فَإِنَّ هذِهِ النَّفْسَ أَبْعَدُ شَیْء مَنْزِعاً وَ إِنَّهَا لاَ تَزَالُ تَنْزِعُ إِلَى مَعْصِیَة فِی هَوىً.
از آن چه خداوند بيان فرموده، بهره گيريد و از مواعظ و اندرزهاى او پند پذيريد و نصايح او را با جان و دل قبول کنيد ; چه اين که خداوند با دليل هاى روشن، راه عذر را به روى شما بسته و حجّت را تمام کرده است.
اعمالى را که دوست دارد و آن چه را ناخوش دارد براى شما تبيين نموده است تا از آن ها تبعيّت کنيد و از اين ها دورى گزينيد; زيرا رسول خدا (صلى الله عليه وآله) مى فرمود: بهشت در ميان ناراحتى ها و دوزخ در ميان شهوات پيچيده شده است و بدانيد هيچ طاعتى نيست جز اين که انسان آن را با ناراحتى انجام مى دهد و هيچ معصيتى نيست جز اين که با شهوت و علاقه مرتکب آن مى شود. رحمت خدا بر کسى که خود را از شهوات جدا سازد و هواى نفس را مهار کند ; چرا که جلوگيرى از نفس سرکش از مشکل ترين کارهاست و اين نفس، همواره به گناه و هواپرستى ميل دارد.
نهجالبلاغه. خطبه ۱۷۶
وَاسْتَدِلُّوهُ عَلَى رَبِّکُمْ، وَ اسْتَنْصِحُوهُ عَلَى أَنْفُسِکُمْ، وَ اتَّهِمُوا عَلَيْهِ آرَاءَکُمْ، وَاسْتَغِشُّوا فِيهِ أَهْوَاءَکُمْ
پروردگارتان را با قرآن بشناسيد و خويشتن را با آن اندرز دهيد (و هرگاه نظر شما بر خلاف قرآن بود) و در برابر قرآن، آراى خود را متهم کنيد و خواسته هاى نفسانى خويش را در برابر آن نادرست بشماريد».
امام(عليه السلام) در اين چند جمله کوتاه به سه نکته مهم اشاره مى فرمايد:
نخست اين که اعتقادات صحيح را بايد از قرآن گرفت;
ديگر اين که اخلاق و رفتار مطلوب را از طريق قرآن کسب کرد
و نکته سوّم اين که قرآن بايد مقياس و معيار سنجش حق و باطل باشد. آن چه با قرآن هماهنگ است صحيح و باارزش و آن چه مخالف آن است، باطل و بى ارزش است.
خطبه 176
ريشه كنى هواى نفس
رحم الله رجلا نزع عن شهوته، و قمع هوى نفسه، فان هذه النفس أبعد شىء منزعا، و انها لا تزال تنزع الى معصية فى هوى.
خداوند رحمت كند كسى را كه از شهوت هايش خوددارى كند و هواى نفس را ريشه كن سازد؛ زيرا هواى نفس خيلى دير ريشه كن مى شود و همواره ميل به گناه و معصيت دارد.
خطبه 176
خطرهاى طرق انحرافى که در کمين پويندگان راه حقيقت است
«از اين مسير روشن خارج نشويد و در آن بدعتى نگذاريد و از آن منحرف نگرديد؛ زيرا آنها که خارج شوند در قيامت در پيشگاه خدا وا مى مانند و به سر منزل مقصود نمى رسند».
امیر المومنین عليه السلام در اين عبارت به سه گروه از منحرفان اشاره کرده، هشدار مى دهد قدم در راه آن ها نگذاريد:
نخست گروهى که از دين به سرعت خارج شدند؛ تصوّر مى کنند دين دارند؛ در حالى که فاصله آن ها از دين واقعى و خالص بسيار زياد است؛ همچون خوارج نهروان که در تاريخ و بر اساس روايات به «مارقين» شهرت يافتند؛ تعبّد و پاى بندى آن ها به ظاهر دين چنان بود که افراد ناآگاه آنان را از دين داران جدّى مى پنداشتند؛ در حالى که از دين فقط به ظاهر و پوسته اى قناعت کرده بودند و از حقيقت اسلام بيگانه بودند.
دوّم گروه بدعت گذارانند که دين را مطابق سليقه خود تغيير مى دهند و در واقع، فکر ناقص و هواى نفس خويش را بر احکام الهى مقدّم مى دارند که نمونه هاى آن در عصر خلفا کم نبود.
سوّم، گروهى اند که آگاهانه با احکام خدا به مخالفت بر مى خيزند و آن چه را با منافع زودگذرشان سازگار نيست به راحتى کنار مى گذارند.
خطبه 176 نهج البلاغه
حضرت امام علی (ع) می فرمایند:
و اللّه، ما أرى عَبدا يَتَّقي تَقوىً تَنفَعُهُ حتّى يَخزِنَ لِسانَهُ.
به خدا قسم هيچ بنده اى را نديده ام كه تقوايش سودمند باشد، مگر اينكه زبانش را نگه دارد.
نهج البلاغة، خطبه 176
حجت الاسلام و المسلمین حسینی قمی، استاد حوزه علمیه در محفل معارفی حرم مطهر بانوی کرامت که شامگاه ۲۲ اسفندماه 1401 در شبستان امام خمینی(ره) برگزار شد، با بیان اینکه در نهج البلاغه قریب به صد بار کلمه قرآن و کتاب الله ذکر شده است، اظهار کرد: حضرت علی(ع) در نهج البلاغه مکرر در رابطه با قرآن کریم و ویژگیهای آن بیاناتی را فرمودند که خطبه ۱۷۶ نهج البلاغه از بارزترین آنهاست.
وی با بیان اینکه حضرت در این خطبه میفرمایند: «قرآن کریم ریسمان محکم الهی و مطمئن ترین وسیله است، قرآن کریم بهار دل است و چشمههای دانش در آن جوشان است.» افزود: غیر از قرآن کریم جلایی برای دل یافت نمیشود. عظمت قرآن تا آنجاست که خداوند متعال در آیات الهی وقتی میخواهند عظمت ماه مبارک رمضان را بیان کنند، میفرمایند: ماه رمضان ماهی است که قرآن در آن نازل شده است. «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقرآن» یعنی نزول قرآن کریم در ماه ضیافتالله با آن همه ویژگیها، بر عظمت این ماه افزوده است.
سخنران حرم مطهر بانوی کرامت تأکید بر همراهی با کار خیر و پرهیز از شر را از مواعظ مهم قرآنی توصیف کرد و گفت: پیامبر گرامی اسلام (ص) همواره میفرمودند: «کار خیر انجام دهید و از شر و بدی فاصله بگیرید که اگر این کار را بکنید، انسانی بخشنده و میانهرو خواهید بود.»
حسینی قمی در بخش دیگری از سخنان خود نخستین خطبه نهج البلاغه را مورد توجه قرار داد و بیان کرد: مولی الموحدین علی (ع) در این خطبه میفرمایند: «خداوند رسول الله (ص) را در راستای عمل به وعده الهی و رسیدن نبوت به کمال، مبعوث کردند. کمال نبوت به رسالت خاتم النبیین است و خداوند متعال از پیامبران میثاق با خاتم الرسل را گرفته بودند.»
وی در تبیین فرازهایی از خطبه نخست نهج البلاغه با اشاره به اینکه خداوند متعال با رحلت پیامبر گرامی اسلام از دار دنیا و رساندن ایشان به لقاء الله، حضرت را گرامی داشتند، اظهار کرد: اکرام انسان به این است که از این دنیا منتقل شود. در آیات و روایات اسلامی دلبستگی، وابستگی و تعلق انسان به دنیا مذمت و همواره بر کسب روزی حلال، کار و تلاش در دنیا برای آبادانی آخرت تأکید شده است.
حسینی قمی با تأکید بر اینکه تمام پیامبر الهی بعد از خود با معرفی جانشین، تکلیف امت را مشخص کردهاند، بیان کرد: ممکن است پیامبری که همیشه برای چند روز دوری از مدینه جانشین انتخاب میکرد، برای سفر جاودانه جانشینی معرفی نکرده باشد. آیا ممکن است، پیامبری که در طول حکومتشان برای تمام پستها و مسئولیتها اعم از فرماندهان نظامی و والیان جانشین تعیین میکردند، برای جانشینی بعد از خودشان سکوت کرده باشند.
وی با تأکید بر اینکه هزاران هزار حدیث در بیان مستحبات و مکروهات برای تجلی سبک زندگی مؤمنانه وجود دارد، تصریح کرد: به عنوان مثال پیامبر گرامی اسلام (ص) نه تنها بارها و بارها سفارش بهداشت کردهاند، بلکه جزئیتر بر بهداشت دهان و دندان و مداومت در مسواک زدن و حتی مدل مسواک زدن درست نیز ورود کردهاند؛ با تمام این تفاصیل، امکان ندارد پیامبری تمام مستحبات و مکروهات و مدلهای صحیح اجرای آن را بیان کنند، ولی مدل اداره حکومت بعد از خودشان را نگفته باشند.
سخنران حرم مطهر بانوی کرامت با اشاره به خطبه نخست نهج البلاغه ادامه داد: مولی الموحدین علی(ع) میفرمایند: «کِتابَ رَبِّکُمْ فیکُمْ: مُبَیِّناً حَلالَهُ وَ حَرامَهُ»؛ خداوند متعال حلال و حرام را در قرآن بیان کردهاند.
حسینی قمی تصریح کرد: امام علی(ع) در خطبه نخست نهج البلاغه در تبیین ۱۴ ویژگی قرآن کریم میفرمایند: «این ودیعتْ، کتاب پروردگارتان در میان شماست که حلال و حرامش، واجب و مستحبش، ناسخ و منسوخش، امر آزاد و غیرآزادش، خاص و عامش، پندها و امثالش، مطلق و مقیدش و محکم و متشابهش را بیان کرد؛ مبهمش را تفسیر کرد و مشکلاتش را توضیح داد.»
راهنمای آزمون ارشد و دکتری رشته علوم قرآن و حدیث+مطالب آموزنده قرآنی و حدیثی+علایق شخصی