توضیح معنای برخی اصطلاحات حدیثی

غریب المتن: حدیثی است که در طبقه اول، فقط یک تن آنرا نقل نموده باشد.و چنانچه همین متن، بطریق دیگر معروف باشد آنرا غریب السند نامند.

مسند: حدیثی است که سلسله سند آن در جمیع مراتب تا به معصوم مذکور باشد و متصل.که قهرا حدیث مرسل و معلق و معضل و موقوف را شامل نیست. (توضیح مرسل و معلق....بعدا ذکر خواهد شد).

متصل و موصول: حدیثی است که هر یک از روات از راوی طبقه بالاتر نقل کرده باشند.ولی در این نوع، رسیدن سلسله، بامام شرط نیست.از اینرو موقوف و مرفوع را شامل می باشد.

مرفوع: حدیثی است که از وسط سلسله یا آخر، یکتن یا بیشتر افتاده باشد و لکن تصریح برفع نموده باشند مثلا (عن کلینی عن علی بن ابراهیم عن ابیه رفعه عن الصادق (ع) قال ..).

در مرفوع اصطلاح دیگری نیز می باشد و آن حدیثی است که در آخر بمعصوم اضافه و انتساب یابد اعم از اینکه سند حدیث مقطوع یا مرسل باشد.

معنعن: حدیثی است که در تمام سلسله سند تصریح بلفظعن فلان شده باشد.

معلق: حدیثی است که از اول سلسله یک تَن یا بیشتر اسقاط گردد که احادیث کتاب من لا یحضره الفقیه و قسمتی از تهذیبین در بادی نظر چنین است.

ولی مؤلفین کتب مزبور (شیخ صدوق و شیخ طوسی) در آخر کتاب (من لا یحضره الفقیه) و کتاب (فهرست)، رجال غیر مذکور سلسله را طبق ضابطه و قاعده ای تعیین فرموده اند.

مفرد و شاذ: مفرد بر دو قسم آمده اول حدیثی است که راوی آن از تمام روات بنقل حدیث منفرد باشد.

دوم اینکه انفراد مزبور نسبی بوده چون انفراد اهل شهری در نقل حدیث خاصی

چنین حدیثی اگر در مقابل حدیث مشهور و در قبال آن واقع گردد شاذ و نادر نامیده می شود و عکس شاذ را محفوظ نامند.

تفرد اهل شهری در نقل حدیث: (قال، کان علی رضی الله عنه یضحی بکبشین بکبش عن النبی (ص) و کبش عن نفسه) که روات آن از اول سند تا بآخر منحصرا از اهل کوفه اند.عن ابی سعید قال: امرنا رسول الله (ص) ان نقرأ فاتحة الکتاب و ما تیسر) که روات آن در طبقات سلسله سند تماما از اهل بصره اند.

افراد:

افراد احادیثی که یکتن از روات از یکی از پیشوایان حدیث نقل کرده است.

افراد در احادیث شهری که اهل شهر دیگر بنقل آن اختصاص دارند را با امثله ای ذکر کرده. (معرفة علوم الحدیث ص ) .

مدرج: حدیثی است که راوی، کلام خود یا کلام بعضی از راویان را داخل در متن نماید که موجب اشتباه کلام وی بسخن معصوم شود.چه این عمل بعنوان شرح و توضیح حدیثی باشد، و چه بعنوان استشهاد به آن.

مشهور.شاذ.نادر: مشهور حدیثی است که نزد محدثین شایع و مشتهر باشد .مانند حدیث (انما الاعمال بالنیات) .خبر مخالف مشهور را شاذ گویند و شاذ و نادر یک معنی دارد.

مصحف: حدیثی است که بعضی از سند یا متن آن بمشابه خود تغییر یافته باشد چون تصحیف (برید به یرید ) و (حریز بن عبد الله سجستانی به جریر بن عبد الله بجلی) و چون حدیث: (ان النبی (ص) احتجر بالمسجد) ای اتخذ حجرة من حصیر، که به (احتجم) تصحیف شده.

گاهی تصحیف در معنی و مفاد حدیث است مثل این حدیث: (نحن قوم من عنزة.صلی الینا رسول الله) که ناقل حدیث: (صلی رسول الله الی عنزة) را که منظور از عنزه (بفتح نون)، عصای کوتاه است، بنام قبیله خود «عنزه» تصحیف نموده است.

عالی و نازل: که اولی حدیث قلیل الوسائط و دومی بعکس آنست.

گروهی در قسمت اول تتبعاتی نموده و نتیجه آنرا در کتبی بنام (قرب الاسناد) جمع و ضبط فرموده اند که از آنجمله (قرب الاسناد حمیری است) .

معروف و منکر: معروف حدیثی است که مضمون آن بین روات اشتهار داشته باشد.

و منکر بعکس آنست یعنی خبریست که یکتن غیر ثقه آنرا نقل کرده باشد.

از منکر گاهی تعبیر بمردود شده و این دو (معروف و منکر) با (مشهور و شاذ) یک معنی دارد. گرچه نوعا مراد بمعروف.حدیثی است که در مقابل و معارض با حدیث منکری آمده باشد. ولی در مشهور اعم است.

مسلسل: حدیثی است که کلیه افراد سلسله تا بمعصوم هنگام روایت، دارای خصوصیت قولی یا فعلی باشند.مثل: اخبرنی فلان (و الله) که کلمه (و الله) در نقل از یکان یکان افراد سلسله سند آمده باشد و از همین نوع است، تسلسل در اسامی (که تمام افراد سلسله بیک نام مسمی باشند) .

مزید: روایتی است که در متن یا سند آن زیادئی که در حدیث همسان آن نیست وجود داشته باشد.مانند حدیث (جعلت لی الارض مسجدا و ترابها طهورا) که بسند دیگری با حذف لفظ (و ترابها) ذکر شده است.

ناسخ و منسوخ: که اولی حدیثی است که رفع حکم ثابت در قرآن یا حدیث دیگر نماید.

ولی اینگونه حدیث اختصاص باحادیث نبوی دارد زیرا بعد از آن، حضرت نسخ نیست و در حدیث آمده: امر النبی مثل القرآن ناسخ و منسوخ (مجمع البحرین) .

مقبول: حدیثی است که علماء مضمون آنرا قبول فرموده و طبق آن عمل نموده باشند.

نوعا این اصطلاح در احادیثی که به صحت اصطلاحی موصوف نیست، استعمال می شود چون مقبوله عمر بن حنظله که در رسائل شیخ انصاری بدان استشهاد شده .

مشترک: حدیثی است که نام یکی از رجال آن بین ثقه و غیر ثقه، مشترک باشد به صورتی که تمیز آن احتیاج مبرمی به علم رجال دارد. و خود یکی از شعب مهمه آن علم (رجال) است و دانشمندان کتب ممتعی در این باره نوشته اند که از آنجمله (مشترکات) کاظمی و (مشترکات) طریحی است.

مؤتلف و مختلف: و آن حدیثی است که در سلسله سند اسم کسی نقل شود که به دو گونه ممکن است خوانده شود.

ولی در کتابت یکسان نوشته می شود و این موضوع در واقع یکی از شعب تصحیف است منتهی در سلسله سند نه متن چون حنان و حیان، جریر و حریز، خیثم و خثیم، همدانی (بسکون میم) و همدانی (بفتح میم)، حناط و خیاط .

گاهی نیز مختلف باحادیث متعارضه اطلاق شده .

مطروح: آن حدیثی است که مخالف دلیل قطعی، و غیرقابل تأویل باشد.

متروک: آن حدیثی است که در سلسله سند کسی که متهم به کذب بوده موجود باشد بعلاوه، حدیث هم مخالف قواعد باشد.

مشکل: بر حدیثی اطلاق می شود که شامل الفاظ یا معانی مشکله باشد و در این باره کتاب مصابیح الانوار سید شبر بسیار مورد استفاده است .

مؤول: آن حدیثی است که بواسطه شواهد عقلی یا نقلی بر خلاف ظاهر حمل شده باشد .

مبین و مجمل: اول حدیثی است که الفاظ متن آن ظاهر الدلاله باشد و دوم بر خلاف آن .

موقوف: حدیثی است که از مصاحب معصوم نقل شود چه سلسله سند بصحابی متصل باشد، چه منفصل.

مقطوع و منقطع: حدیثی است که از تابعین معصوم نقل شده و شامل اقوال آنان باشد.

معضل و مرسل: اول حدیثی است که از سلسله سند دو تن یا بیشتر پشت سر هم حذف گردیده باشد و اگر یکتن حذف شود از اقسام مرسل یا معلق خواهد بود گرچه مرسل گاهی بر حدیثی که کلیه افراد سلسله حذف گردیده باشد، اطلاق شده ولی مرسل بمعنی خاص، حدیثی است که یکتن از کسانی که خود حدیث را از پیغمبر و یا امام نشنیده بدون وساطت صحابی از معصوم نقل نماید.