التفسیر القرآنی للقرآن (عبدالکریم محمود خطیب)


شناخت اجمالی عبدالکریم خطیب

خطیب، در ۱۲۸۹ش/۱۹۱۰ در یکی از روستاهای استان سوهاج مصر متولد شد. [۱] [۲] [۳] [۴] [۵]

خطیب آموزش خود را با حفظ قرآن در مکتب آغاز کرد و پس از آن به مدرسه رفت و تا مقطع دیپلم را در محل تولد خود ماند. وی در ۱۳۰۷ش/۱۹۲۸ به عنوان معلم ابتدایی مشغول به کار شد. چند سال بعد حمایت مالی ( بورس ) دارالعلوم را به دست آورد و در ۱۳۱۶ش/۱۹۳۷ در مقطع کاردانی از این مرکز فارغ التحصیل شد. [۶] در ۱۳۲۵ش/ ۱۹۴۶ علی عبدالرازق ، وزیر اوقاف وقت مصر، خطیب را به سمت معاون پارلمانی و مدیر روابط عمومی وزارت اوقاف منصوب کرد. [۷] [۸]

در ۱۳۳۸ش/ ۱۹۵۹، در دوران وزارت احمد حسن باقوری، خطیب به همراه چند تن از کارمندان عالی رتبه این وزارتخانه به اتهام شهادت کذب برضد وزیر، دستگیر و چند ماه زندانی و پس از آزادی به انفصال از خدمات دولتی محکوم شد. [۹]

پس از انفصال از خدمات دولتی، خطیب وقت خود را به مطالعه و پژوهش اختصاص داد و با تکمیل پژوهش های قبلی خود، تألیفات بسیاری در زمینه‌های مختلف مذهبی و ادبی عرضه کرد و در سخنرانی‌ها و میزگردهای صدا و سیما ی مصر شرکت جست. وی از ۱۳۵۳ش/۱۹۷۴ به دعوت دانشکده الهیات ریاض در این دانشکده مشغول تدریس شد و دانشجویان بسیاری را تربیت کرد. خطیب در ۱۳۶۴ش/۱۹۸۵ درگذشت. [۱۰] [۱۱]

آثار

از خطیب بالغ بر پنجاه عنوان کتاب در موضوعات مختلف برجای مانده‌است، از جمله اعجازالقرآن ، القصص القرآنی (بیروت ۱۹۷۵)؛ المسیح فی التورات و الانجیل و القرآن (قاهره ۱۳۸۵)؛ القضاء و القدر بین الفلسفه و الدین ؛ المهدی المنتظر و من ینتظرونه (قاهره ۱۹۸۰)؛ و نشأه التصوف ؛ علی بن ابی طالب بقیه النبوه و خاتم الخلافه. [۱۲] [۱۳]

التفسیرالقرآنی للقرآن

مهمترین اثر وی التفسیرالقرآنی للقرآن است. این کتاب تفسیر کل قرآن است و در شانزده جلد (8 جلد) منتشر شده‌است.

← ویژگی ها

مؤلف در آغاز هر سوره درباره مکّی یا مدنی بودن، تعداد آیات ، کلمات، حروف و اسامی دیگر آن سوره بحث کرده‌است. وی در تفسیر آیات به خود قرآن توجه دارد و با تدبر در آیات، دریافت خود را درباره آن‌ها بیان می‌کند و از ذکر اقوال گوناگون مفسران می‌پرهیزد. [۱۴] او در این راه از محمد عبده متأثر است. [۱۵] [۱۶] با این حال، در مواردی به نقل قول از منابعی چون تفسیر بیضاوی ، مجمع البیان طبرسی و آثار محمد اقبال لاهوری پرداخته‌است. [۱۷] [۱۸]
۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).خطیب به مباحث لغوی و نحوی نیز پرداخته‌است، اما بلاغت قرآن را برتر از آن دانسته که در قالب قیاس‌ها و استنتاجات نحویون محدود شود. [۱۹]

برخی از آرا

با این‌که خطیب منافاتی میان آیات قرآن و علم جدید نمی‌بیند، اما با تفسیر علمی با احتیاط برخورد کرده و معتقد است که قرآن نه کتاب علمی که کتاب هدایت است. [۲۰] [۲۱] [۲۲] وی قصص قرآن را واقعی می‌داند و با خیالی و اسطوره‌ای پنداشتن این قصص مخالف است [۲۳] و ازاین‌رو به مخالفت با طه حسین و محمد احمد خلف اللّه می‌پردازد. [۲۴] وی به عهدین نیز توجه داشته و به آن استشهاد کرده‌است. [۲۵] خطیب با مقایسه سوره حمد با دعایی از انجیل متی ، شباهت میان آن‌ها را ناشی از یکی بودن منشا آن‌ها و پیوند مستحکم میان ادیان الهی می‌داند که تحریف کتاب‌های دیگر ادیان باعث دوری و ناسازگاری این کتاب‌ها با قرآن شده‌است. [۲۶] وی وقوع نسخ در قرآن را نپذیرفته [۲۷] و به نقد آرای مفسران درباره نسخ در برخی از آیات پرداخته‌است. [۲۸] [۲۹] او در بررسی آیات گاه به سبب نزول آیه می‌پردازد [۳۰] و در مواردی آن‌ها را نقد و در صحت آن‌ها تردید کرده‌است. [۳۱] [۳۲] او به تناسب میان سوره‌ها توجه دارد. [۳۳] [۳۴] [۳۵] همچنین به مباحث فلسفی و کلامی نیز می‌پردازد. [۳۶] [۳۷]

از دیگر آرای وی این‌هاست: رد تناسخ ارواح ، انکار شق القمر ، انکار شق الصدر پیامبراکرم صلی‌اللّه علیه‌وآله‌وسلم و اعتقاد به برپایی قیامت در وجود انسان و نه در عالم و نیز انکار خروج مهدی ، مسیح و دجال . [۳۸]

نظرات دیگران

حمود بن عبداللّه تویجری کتاب اقامه البرهان فی الرد علی من انکر خروج المهدی و الدجال و نزول المسیح فی آخر الزمان را در رد نظر خطیب در اینباره نوشته‌است. [۳۹]
ابوضیف مدنی کتابی درباره شرح حال خطیب به رشته تحریر درآورده [۴۰] و محمد دخل اللّه کتاب منهج التفسیر القرآنی للقرآن لعبد الکریم الخطیب را درباره تفسیر خطیب نگاشته‌است. [۴۱]

فهرست منابع

(۱) محمدعلی ایازی، المفسرون: حیاتهم و منهجهم، تهران ۱۴۱۴.
(۲) حمود بن عبداللّه تویجری، اقامه البرهان فی الرد علی من انکر خروج المهدی و الدجال و نزول المسیح فی آخرالزمان، ریاض ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
(۳) عبدالکریم خطیب، اعجاز القرآن: الاعجاز فی دراسات السابقین، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.
(۴) العبدالکریم الخطیب، التفسیرالقرآنی للقرآن،( قاهره ۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
(۵) مرتضی رضوی، آراء علماء مصرالمعاصرین حول الشیعه الامامیه، بیروت ۱۴۱۸الف.
(۶) المرتضی الرضوی، مع رجالالفکر فی القاهره، بیروت ۱۴۱۸ب.
(۷) عبدالمجید عبدالسلام محتسب، اتجاهات التفسیر فی العصرالراهن، عَمّان ۱۴۰۲/۱۹۸۲.
(۸) محمد خیر رمضان یوسف، تتمه الاعلام للزرکلی، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.
(۹) المحمد الخیر الرمضان الیوسف، تکمله معجم المؤلفین، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
(۱۰) الموسوعه المیسره فی تراجم ائمه التفسیر و الاقراء و النحو و اللغه، جمع و اعداد ولید بن احمد حسین زبیری و دیگران، منچستر: مجله الحکمه، ۱۴۲۴/۲۰۰۳؛

پانویس

۱.محمد خیر رمضان یوسف، تتمه الاعلام للزرکلی، ج۱، ص۳۱۷، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.
۲.الموسوعه المیسره فی تراجم ائمه التفسیر و الاقراء و النحو و اللغه، جمع و اعداد ولید بن احمد حسین زبیری و دیگران، ج۲، ص۱۲۸۹، منچستر: مجله الحکمه، ۱۴۲۴/۲۰۰۳.
۳.مرتضی رضوی، آراء علماء مصرالمعاصرین حول الشیعه الامامیه، ج۱، ص۷۳، بیروت ۱۴۱۸الف.
۴.المرتضی الرضوی، مع رجالالفکر فی القاهره، ج۱، ص۳۳۴، بیروت ۱۴۱۸ب.
۵.محمدعلی ایازی، المفسرون: حیاتهم و منهجهم، ج۱، ص۳۲۳ که این تاریخ را به خطا ۱۹۲۰ آورده‌اند، تهران ۱۴۱۴.
۶.محمد خیر رمضان یوسف، تتمه الاعلام للزرکلی، ج۱، ص۳۱۷، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.
۷.محمد خیر رمضان یوسف، تتمه الاعلام للزرکلی، ج۱، ص۳۱۷، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.
۸.المرتضی الرضوی، مع رجال الفکر فی القاهره، بیروت ۱۴۱۸ب.
۹.محمد خیر رمضان یوسف، تتمه الاعلام للزرکلی، ج۱، ص۳۱۷، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.
۱۰.محمد خیر رمضان یوسف، تتمه الاعلام للزرکلی، ج۱، ص۳۱۷، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.
۱۱.المحمد الخیر الرمضان الیوسف، تکمله معجم المؤلفین، ج۱، ص۳۲۰ـ۳۲۱، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
۱۲.محمد خیر رمضان یوسف، تتمه الاعلام للزرکلی، ج۱، ص۳۱۸، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.
۱۳.المحمد الخیر الرمضان الیوسف، تکمله معجم المؤلفین، ج۱، ص۳۲۱، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
۱۴.عبدالکریم خطیب، اعجاز القرآن: الاعجاز فی دراسات السابقین، ج۱، جزء۱، ص۱۱ـ۱۲، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.
۱۵.عبدالمجید عبدالسلام محتسب، ج۱، ص۷۴، اتجاهات التفسیر فی العصرالراهن، عَمّان ۱۴۰۲/۱۹۸۲.
۱۶.عبدالمجید عبدالسلام محتسب، ج۱، ص۲۱۴، اتجاهات التفسیر فی العصرالراهن، عَمّان ۱۴۰۲/۱۹۸۲.
۱۷.الکریم العبدالکریم الخطیب، ج۱، جزء۱، ص۶۲۶۴، التفسیرالقرآنی للقرآن،( قاهره ۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۱۸.الکریم العبدالکریم الخطیب، ج۱، جزء۱، ص۷۱-۷۳، التفسیرالقرآنی للقرآن،( قاهره ۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۱۹.العبدالکریم الخطیب،التفسیرالقرآنی للقرآن، ذیل بقره:۱۷، ( قاهره ۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۲۰.العبدالکریم الخطیب،التفسیرالقرآنی للقرآن، ذیل بقره:۲۹، ( قاهره۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۲۱.العبدالکریم الخطیب، التفسیرالقرآنی للقرآن، ذیل بقره: ۳۵،( قاهره ۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۲۲.عبدالکریم خطیب، اعجاز القرآن: الاعجاز فی دراسات السابقین، ج۱، ص۳۵ـ۳۶، بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵.
۲۳.العبدالکریم الخطیب، التفسیرالقرآنی للقرآن، ذیل بقره:۲۵۹،( قاهره۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۲۴.عبدالمجید عبدالسلام محتسب، اتجاهات التفسیر فی العصرالراهن، ج۱، ص۸۰، عَمّان ۱۴۰۲/۱۹۸۲.
۲۵.العبدالکریم الخطیب، التفسیرالقرآنی للقرآن، ذیل آل عمران: ۴۸-۵۵،( قاهره ۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۲۶.العبدالکریم الخطیب، التفسیرالقرآنی للقرآن، ج۱، جزء۱، ص۲۱ـ۲۲،( قاهره ۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۲۷.العبدالکریم الخطیب، التفسیرالقرآنی للقرآن، ذیل بقره:۱۰۶،( قاهره ۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۲۸.العبدالکریم الخطیب،التفسیرالقرآنی للقرآن، ذیل بقره:۲۴۰، ( قاهره ۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۲۹.العبدالکریم الخطیب،التفسیرالقرآنی للقرآن ،ذیل حج:۵۲، (قاهره۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۳۰.العبدالکریم الخطیب، التفسیرالقرآنی للقرآن،ذیل احزاب:۹، ( قاهره ۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۳۱.العبدالکریم الخطیب، التفسیرالقرآنی للقرآن، ذیل آل عمران: ۱۶۱،( قاهره۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۳۲.العبدالکریم الخطیب، التفسیرالقرآنی للقرآن،ذیل حج:۵۲، ( قاهره ۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۳۳.العبدالکریم الخطیب، التفسیرالقرآنی للقرآن،ج ۵، جزء ۱۷، ص ۸۴۵، ( قاهره ۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۳۴.العبدالکریم الخطیب، التفسیرالقرآنی للقرآن،ج ۶، جزء۲۱، ص ۵۹۸، ( قاهره ۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۳۵.العبدالکریم الخطیب، التفسیرالقرآنی للقرآن،ج ۶، جزء۲۱، ص ۶۳۲، ( قاهره ۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۳۶.العبدالکریم الخطیب، التفسیرالقرآنی للقرآن، ذیل انبیاء: ۳۵،( قاهره۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۳۷.العبدالکریم الخطیب، التفسیرالقرآنی للقرآن، ذیل مؤمنون: ۱۱۵،( قاهره۱۳۸۶/ ۱۹۶۷).
۳۸.الموسوعه المیسره فی تراجم ائمه التفسیر و الاقراء و النحو و اللغه، جمع و اعداد ولید بن احمد حسین زبیری و دیگران، ج۲، ص۱۲۹۳ـ ۱۲۹۹، منچستر: مجله الحکمه، ۱۴۲۴/۲۰۰۳.
۳۹.حمود بن عبداللّه تویجری، اقامه البرهان فی الرد علی من انکر خروج المهدی و الدجال و نزول المسیح فی آخرالزمان، ص ۳و۲۰و۲۴و۲۵،ریاض ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
۴۰.محمد خیر رمضان یوسف، تتمه الاعلام للزرکلی، ج۱، ص۳۱۷، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.
۴۱.الموسوعه المیسره فی تراجم ائمه التفسیر و الاقراء و النحو و اللغه، جمع و اعداد ولید بن احمد حسین زبیری و دیگران، ج۲، ص۱۲۹۱ـ۱۳۰۰، منچستر: مجله الحکمه، ۱۴۲۴/۲۰۰۳.


منبع
مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «خطیب، عبدالکریم محمود »، جلد:۱ صفحه:۷۱۳۷.