علوم قرآن و حدیث

تعریف «قضیه حقیقیه» علم منطق+مثال

قضیه حقیقیه: قضیه‌ای است که موضوع آن هم شامل افراد محقّق الوجود و هم افراد مقدَّرالوجود می‌شود؛ بنابراین موضوع در قضایای حقیقیه محدود به افراد موجود در عالم در یکی از زمان‌های حال، گذشته و آینده نیست؛ بلکه شامل افراد فرضی و تقدیری نیز می‌شود، مانند: «زوایای داخلی هر مثلث 180 درجه است»، در این مثال، برای برابر بودن زوایای داخلی با 180 درجه، مخصوص مثلث‌هایی که در عالم موجود بوده و یا در آینده موجود خواهند شد، نیست؛ بلکه هر فردی از مثلث در هر زمانی موجود، همین حُکم را دارد.

علت این‌که حکم در قضایای حقیقیه شامل تمامی افراد موضوع (تقدیری و فعلی) می‌شود، این است که حکم در این گونه قضایا روی طبیعت موضوع رفته است برخلاف قضایای خارجی که حکم روی افراد رفته است نه طبیعت، و هر کجا که طبیعت یک شیء، محقق و موجود شود، لوازم آن نمی‌تواند از آن منفک گردد؛ برای مثال در قضیه «زوایای مثلث مساوی با 180 درجه است» حکم روی طبیعت و ماهیت مثلث رفته است و طبیعت مثلث از آن جهت که مثلث است، نمی‌تواند به جز این باشد، اگر فرض کنیم مثلث دیگری نیز، غیر از مثلث‌های موجود، تحقق پیدا کند باز همین حکم را خواهد داشت.

مرحوم آخوند در عبارت کفایه خیلی روشن قضیه‌ی حقیقیه را مطرح می‌کند، می‌فرماید «الحکم الثابت فی الشریعة السابقة کان ثابتاً لأفراد المکلّفة محقّقةً وجوداً أو مقدّرة»، آن حکم برای افراد است، چه محققة الوجود و چه مقدرة الوجود یعنی مفروض الوجود، «کما هو قضیة القضایا المتعارفة المتداولة و هی قضایا الحقیقیة، لا خصوص الأفراد الخارجیة کما هو قضیة القضایا الخارجیة».