علوم قرآن و حدیث

آیات الاحكام و نگاهی به كتاب «كنزالعرفان فی فقه القرآن»

محمدمهدی كریمی نیا

مقدّمه

قرآن كریم یكی از دو ثقل گران بهاست كه در تشریع اسلامی و شناخت احكام شرعی به آن اعتماد می شود. فقیهان در شناخت احكام شرعی، به تفسیر و تبیین آیات خداوند پرداخته اند و هیچ فقیهی در تبیین فروع و احكام اسلامی، از شناخت و بررسی آیات قرآن كریم بی نیاز نیست.

یكی از دغدغه های برخی از مفسّران و دانشمندان فقه، نگارش كتابی حاوی تمام آیات قرآنی است كه درباره احكام شرعی باشد. برخی از این كتاب ها به «احكام القرآن» و برخی تحت عنوان: «آیات الاحكام» یا «فقه القرآن» معروفند.

«آیات الاحكام» یا «احكام القرآن» تفسیر موضوعی قرآن كریم در باب احكام شرعی است كه مفسّر در آن تمام آیات مربوط به احكام شرعی را مورد بررسی و تحلیل قرار می دهد.

یكی از مهم ترین كتاب های شیعه در این باب، كتاب كنزالعرفان فی فقه القرآن نوشته فاضل مقداد (م 826 هـ. ق) است كه در دو جلد و در 1252 صفحه در سال 1377 شمسی. همراه با تحقیق و پاورقی به چاپ رسیده است. نوشتار ذیل علاوه بر بررسی آیات الاحكام، كتاب مزبور را نیز مورد ارزیابی قرار داده و مزایا و ویژگی های آن را شمرده است. بررسی فقهی مقارن، تفسیر قرآن با قرآن، تفسیر قرآن با روایات و رویكرد فقهی در بررسی آیات احكام از مزایای این كتاب است.

معرفی كتاب كنزالعرفان فی فقه القرآن

نویسنده: جمال الدین مقداد بن عبداللّه سیوری;

محقق: سیدمحمّد قاضی;

ناظر (مُشرِف): محمد واعظ زاده خراسانی;

ناشر: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی با همكاری دارالهدی;

تاریخ چاپ: 1377 ش / 1419 ق;

شمارگان: 2000 نسخه.

این كتاب در دو جلد، مجموعاً 1252 صفحه، به چاپ رسیده است. محقق این كتاب برای تهیه منابع و مآخذ آیات و روایات زحمات زیادی كشیده و در پایان جلددوم، فهرست كاملی از آیات، روایات، اعلام، مصادر و فهرست مطالب كتاب ارائه داده است.

در ابتدای جلد اول، آقای محمّد واعظ زاده خراسانی در مقدمه ای بر این اثر، كتاب های متعددی را كه درباره آیات الاحكام نوشته شده اند، معرفی كرده است. از نظر ایشان، تعدادآیاتی كه درباره احكام شرعی آمده اند،قریب500 آیه است.

در مقدّمه ای دیگر آقای سیدمحمّد قاضی زندگی و حیات نویسنده كتاب، جمال الدین مقدادبن عبداللّه را بیان كرده و اسامی تعدادی از استادان و شاگردان جمال الدین مقداد و نیز آثار و كتاب های دیگر نویسنده را معرفی نموده است. از نظر محققِ كتاب، نویسنده كتاب در سال 826 قمری وفات نموده است.

محقق محترم در تحقیق خویش، به 205 كتاب به عنوان مرجعِ تحقیق و پژوهش خویش مراجعه كرده است كه كوشش وافر و سعی فراوان وی را در تحقیق كتاب را می رساند.

در این كتاب قریب 450 بار به روایات گوناگون اسلامی استناد شده كه البته برخی از آن ها تكراری می باشند. نویسنده به تناسب، به یك روایت در چند جای كتاب استناد نموده است.

همچنین قریب 270 بار به آیات قرآن به عنوان شاهد استناد شده است. این تعداد آیات، غیر از 382 آیه ای است كه فاضل مقداد به عنوان «آیات الاحكام» مورد بررسی و تحلیل قرار داده است.

نیز در مجموع، به 26 بیت شعر و 7 عبارت عربی به عنوان شاهد مثال استناد شده است.

آشنایی با نویسنده كتاب «كنزالعرفان»

جمال الدین مقداد، فرزند عبداللّه بن محمّدبن حسین بن محمّد سیوری، عالمی فاضل و فقیهی دانشمند و مفسّری آگاه بود كه كتاب های متعددی از خود به جای گذاشته است. وی دارای مقامی ارجمند در میان فقها و دانشمندان است و مورد تمجید و تعریف آنان واقع شده. كتاب ریاض العلماء از او به عنوان «شرف الدین» و «مِنَ العلماء» یاد كرده است.1 علّامه مجلسی در كتاب بحارالانوار او را به عنوان «شیخ اجل» معرفی نموده است و تألیفات او را در نهایت اعتبار و اشتهار می داند.2 علّامه نوری در مستدرك الوسائل، او را «فاضل، فقیه، متكلّم و محققِ وجیه» معرفی كرده است.3

برخی كتاب های فاضل مقداد توسط نویسنده كتابِ اَعیان الشیعة معرفی شده است.4 مهم ترین استادان فاضل مقداد، شهید اول (محمّدبن مكّی عاملی) و فخرالمحققین (م 771 هـ. ق) بوده اند. عمده كتاب های فاضل مقداد در موضوع فقه است و برخی كتاب های دیگر وی شامل كتاب های تفسیری و اعتقادی می باشد. در ذیل، به برخی از كتاب های فاضل مقداد اشاره می شود:

1. آداب الحج; 2. الاربعون حدیثاً; 3. ارشادالطالبین الی نهج المسترشدین (درباره اصول دین); 4. الاعتماد فی شرح واجب الاعتقاد; 5. الانوارالجلالیة فی شرح الفصول النصریة; 6. تجوید البراعة فی شرح تجریدالبلاغة; 7. تفسیر مغمضات القرآن; 8. التنقیح الرائع من المختصرالنافع; 9. جامع الفوائد فی تلخیص القواعد; 10. شرح ألفیة الشهید; 11. شرح الباب الحادی عشر; 12. اللوامع الالهیة فی المسائل الكلامیة; 13. نضد القواعد الفقهیة علی مذهب الامامیة.

كتاب‌های آیات الاحكام

قرآن كریم یكی از دو ثقل گران بهاست كه در تشریع اسلام و شناخت احكام شرعی به آن اعتماد می شود. از این رو، فقیهان در شناخت احكام شرعی به تفسیر و تبیین آیات خداوند پرداخته اند. بنابراین، هیچ فقیهی در تبیین فروع و احكام اسلامی، از شناخت و بررسی آیات قرآن كریم بی نیاز نیست.

یكی از دغدغه های برخی از مفسّران و دانشمندان فقه، نگارش كتابی حاوی تمام آیات قرآنی است كه درباره احكام شرعی باشد. در این میان، كتاب های متعددی به نگارش درآمده اند. كتاب هایی كه به این منظور نوشته شده است، گاه عنوان «احكام القرآن» دارند; مانند: احكام القرآن، اثر امام محمّدبن ادریس شافعی (150ـ204 هـ. ق); احكام القرآن، اثر ابی بكر احمدبن علی جصاص (م 370 هـ. ق) و احكام القرآن، اثر قاضی ابی بكر محمّدبن عبداللّه حافظ مالكی، معروف به «ابن عربی» (486ـ543 هـ. ق).

برخی دیگر از كتاب هایی كه تحت این عنوان نوشته شده اند، به «آیات الاحكام» معروفند. مرحوم آیة اللّه سید شهاب الدین مرعشی نجفی (م 1411 / 1366)، در كتاب نهج الرشاد فی ترجمة الفاضل الجواد، كه به عنوان مقدّمه مسالك الافهام فاضل جواد (از علمای بزرگ امامیه در قرن یازدهم) به چاپ رسیده، نام 57 كتاب را به عنوان «آیات الاحكام» ذكر نموده است. از این تعداد، 23 كتاب از علمای مذاهب اربعه و 5 كتاب از علمای زیدیه و 29 كتاب از علمای امامیه می باشد.5 در این میان، برخی مفسّران، كه خود فقیه نیز بوده اند، در كتاب تفسیری خویش، كه عمدتاً مفصل هم می باشند، آیات الاحكام را شرح و تفسیر نموده اند. در شناخت آیاتی كه مربوط به احكام شرعی می باشند، از این كتاب های تفسیری بی نیاز نیستیم; مانند:

ـ تفسیر طبری، طبری (310 هـ. ق);

ـ التبیان، شیخ طوسی (460 هـ. ق);

ـ مجمع البیان، طبرسی (548 هـ. ق);

ـ تفسیر الكبیر، فخر رازی (606 هـ. ق);

ـ تفسیر قرطبی، قرطبی (671 هـ. ق);

ـ تفسیر المنار، سید رشید رضا.

اولین كتاب آیات احكام

اولین كتابی در زمینه «آیات احكام» توسط محمّدبن سائب كلبی نوشته شده است. نویسنده كتاب كشف الظنون و دیگران می گویند: محمّدبن سائب همان «شافعی» بوده كه متوفای سال 146 هـ. ق است.6

ولی علّامه طهرانی در كتاب الذریعه الی تصانیف الشیعة می نویسد: محمّدبن سائب كلبی، شیعه و از اصحاب امام صادق(علیه السلام) است و شافعی نمی باشد; زیرا امام شافعی متوفای سال 204 هـ. ق است.7

آیة اللّه سیدحسن صدر نیز در كتاب تأسیس الشیعه تأكید دارد كه اولین فردی كه در زمینه «احكام القرآن» كتاب نوشته محمّدبن السائب الكلبی است. وی چنین می نویسد: «اوّلُ مَن صنّف فی الاحكام القرآن، هو محمّدبن السائب الكلبی... قال ابن الندیم فی الفهرست عند ذكرالكتب المؤلفة فی احكام القرآن مالفظه: كتابُ القرآن الكلبی رواه عن ابن عبّاس.»8

آن گاه چنین می نویسد: محمّدبن سائب كلبی در سال 146 هـ.ق وفات یافته است. بنابراین، كلام سیوطی در كتاب اوائل كه گفته اولین مصنف احكام القرآن شافعی (متوفای 204 در سن 54 سالگی) است مخدوش بوده و قابل پذیرش نمی باشد.9

كتاب القرآن اثر محمّدبن سائب كلبی در دو جلد تدوین شده و اولین كتابی است كه آیات مربوط به طهارت، صلات، زكات، صوم و مانند آن را از یكدیگر تفكیك و تبویت نموده و درباره هر یك به طور مختصر بحث و بررسی نموده است.

در قرون بعدی، كتاب هایی مربوط به احكام و مسائل شرعی مبتنی بر آیات قرآن كریم نوشته شده اند. عمدتاً از این گونه كتاب ها تحت عنوان «احكام القرآن» یاد می شود; مانند:

ـ احكام القرآن، ابوبكر رازی معروف به «جصاص» (م 370 هـ. ق) از فقهای حنفیه;

ـ احكام القرآن، ابوالحسن طبری معروف به «كیاهراسی» (م 504 هـ. ق) از فقهای شافعیه;

ـ احكام القرآن، ابوبكربن العربی (م 543 هـ. ق) از فقهای مالكی;

ـ الجامع الاحكام القرآن، ابوعبدالله قرطبی (م 671 هـ. ق) از فقهای مالكی;

ـ فقه القرآن، قطب الدین راوندی از فقهای امامیه مربوط به قرن پنجم هجری.

با وجود كتاب هایی كه ذكر آن ها گذشت، كنزالعرفان فی فقه القرآن، اثر فاضل مقداد، كه قرن ها بعد نوشته شده، دارای ویژگی ها و امتیازاتی است كه آن را از كتاب های پیشین ممتاز می سازد. (به این امتیازات اشاره خواهد شد.)

تعداد آیات احكام

معروف آن است كه تعداد آیه های مربوط به احكام شرعی 500 آیه می باشد. در كتاب كشف الظنون، كه مربوط به احكام قرآن و از ابن عربی است، چنین آمده: «و هو تفسیر خمس مأة آیة متعلقة بأحكام المكلّفین»;10 این كتاب (كشف الظنون) تفسیر 500 آیه مربوط به احكام و وظایف مكلّفان است.

آقای محمّد واعظ زاده خراسانی در مقدّمه كتاب كنزالعرفان می نویسد: «آنچه در كتاب كنزالعرفان به عنوان «آیات احكام» آمده است، 420 آیه است كه اگر آیات ترغیب كننده به نماز، زكات، جهاد، امر به معروف و نهی از منكر و مانند آن اضافه شود، به حدود 500 آیه می رسد. البته با این توضیح كه آیات مربوط به بحث مكاسب، عقود و ایقاعات 265 آیه و آیات مربوط به عبادات 155 آیه است.»11

فاضل مقداد در مقدّمه كتاب كنزالعرفان می نویسد: مشهور آن است كه آیات مربوط به احكام شرعی 500 آیه می باشند، ولی این تعداد با توجه به آیات تكراری است، وگرنه آیات احكام به 500 آیه نمی رسند. من در كتاب خویش (كنزالعرفان) سعی كرده ام تمام آیات احكام را ذكر نمایم و فكر نمی كنم آیه ای را در این باره فروگذاشته باشم. در هر حال، ملاك و مبنا باید تحقیق و دقت باشد، نه شهرت و كثرت.12

اما به هر روی، فاضل مقداد هیچ عددی را به عنوان تعداد آیات الاحكام معرفی نمی كند.

آیة اللّه حسین كریمی قمی درباره شمار «آیات الاحكام» چنین می نویسد: «در هر حال، مشهور این است كه مجموع آیات احكام، 500 آیه می باشد، ولی محقق خبیر میرابوالفتح حسینی گرگانی (م 976)، در كتاب تفسیر شاهی (آیات الاحكام شاهی) فرموده: مشهور آن است كه آیات احكام 500 آیه است و بعضی محققان گفته اند كه 359 آیه می باشد كه دلالت می كند بر 500 حكم از احكام فقهی.»13

آن گاه در ادامه چنین می نگارد: «نگارنده معروض می دارد تمامی آیات كتاب كنزالعرفان فاضل مقداد را بررسی كردم، حدود 340 آیه می باشد، و این در حالی است كه آقای محمود شهابی در جلد دوم ادوار فقه (چاپ سوم، ص 257) می نویسد: مجموع كتاب های فقهی، كه در این اوراق عنوان گردیده است 44 عنوان و مجموع آیات منقوله در آن ها 450 تا 500 آیه است. ولی با محاسبه ای كه به عمل آمد، مجموع آیاتی كه به آن ها استدلال نموده اند حدود 382 آیه می باشد كه بعضی از آن ها تكراری است. مقصود این است كه به یك آیه در ابواب مختلف استدلال شده; مثل آیه (اوفوا بالعقود.)14

درباره تعداد آیات احكام روایتی وارد شده است: «القرآنُ اَربَعةُ اَرباع: رُبعٌ فینا، و ربعٌ فی عَدوّنا، و ربعٌ فرائض و احكام، و ربعٌ قصصٌ و اَمثالُ; قرآن شامل چهار ربع است: یك چهارم درباره ما (اهل بیت(علیهم السلام))، یك چهارم آن درباره دشمنان ما، یك چهارم آن درباره واجبات و احكام شرعی، و یك چهارم آن درباره داستان ها و مَثَل های قرآنی.15

چنان كه آیات قرآن كریم را 6236 آیه بدانیم، در این حالت پرسشی مطرح است، و آن اینكه لازم می آید آیات احكام 1559 آیه باشد، كه این امر با گفته مشهور، كه تعداد آیات احكام 500 آیه است، سازگاری ندارد.

فاضل مقداد در كتاب كنزالعرفان در پاسخ به پرسش مزبور چنین می نویسد: مراد از «رُبع» در حدیث مزبور، رُبع واقعی نیست، بلكه به معنای جزء یا قسمت است. در این حالت، معنای روایت این است كه بخشی یا قسمتی از آیات قرآن كریم درباره احكام شرعی است. پس لازم نیست كه چهار جزء با یكدیگر مساوی باشند.16

مزایای كتاب «كنزالعرفان»

1. بررسی فقهی مقارن

نویسنده كنزالعرفان در نقل قول كلمات مفسّران، تنها به بیان آراء و نظرات فقها و مفسّران شیعه اكتفا نمی كند، بلكه به صورت تطبیقی، از آراء و دیدگاه های مفسّران اهل سنّت نیز استفاده می كند; مانند: كشاف زمخشری، تفسیركبیر امام فخررازی.

این امر از چند جهت دارای اهمیت است: اول آنكه نویسنده كنزالعرفان هیچ گونه تعصّب مذهبی از خود نشان نمی دهد، بلكه به آرای علمی مخالفان مذهبی نیز توجه دارد. دوم آنكه فاضل مقداد به عنوان فقیه و مفسّر به آراء فقها و مفسّران هم عصر خویش و نیز دانشمندان سابق نیز توجه داشته و این با نبود امكانات چاپ و ارتباطات، تلاش علمی آنان از اهمیت و ارزش ویژه ای برخوردار است.

به عبارت دیگر، او آراء مذاهب چهارگانه اهل سنّت و نیز دیدگاه های فقهای امامیه را ذكر می كند. وی پس از بررسی همه آراء و دیدگاه ها، بر اساس حجت و برهان عقلی، یكی از آن دیدگاه هاراانتخاب می كند. بنابراین، ازاین نظر، كتاب كنزالعرفان فاضل مقداد یك «موسوعه فقهی مقارن» محسوب می شود.

2. بررسی فقهی همه آیات الاحكام

فاضل مقداد همه آیات الاحكام را مدّنظر قرار داده است. این امر در مقدّمه نویسنده مورد تأكید قرار گرفته است. وی چنین می گوید: آیات قرآن كریم، مرجع و منبع اصلی در فتوای شرعی است كه علما تلاش داشته اند از آن بحث نمایند. با این حال، در زمینه آیات احكام، كتابی پیدا نكردم كه مفید و جامع و خالی از زواید باشد; زیرا كتاب هایی كه در این باره نگاشته شده اند گاه به دلیل ذكر نظرات و دیدگاه های فراوان، بسیار طولانی می باشند; گاه بسیار مختصر و ناكافی. از این رو، تصمیم گرفتم كتابی تدوین نمایم كه شامل فوایدی باشد كه بیشتر تفاسیر واجد آن نیستند. علاوه بر آن، فروع فقهی را ذكر كردم كه یا نصوص آیات قرآن كریم بر آن ها دلالت دارند و یا از ظواهر آیات به دست می آیند.17

بنابراین، از نظر نویسنده محترم، تمامی آیاتی كه مربوط به احكام شرعی می باشند و نیز تمام فروعات فقهی مربوط به آن ها، از نظر وی دور نیفتاده و آن ها را بیان كرده اند.

3. تفسیر قرآن با قرآن

نگارنده كنزالعرفان در ذیل بسیاری از آیات قرآن كریم، به آیات مشابه و مربوط به آیه موردنظر نیز توجه دارد. این امر بر غنای مطالعه تفسیری و فقهی نویسنده افزوده است. وی 311 بار به آیات قرآن كریم به عنوان شاهد استناد می كند. (267 آیه و 44 بار تكرار آن ها، مجموعاً 311 بار.) با توجه به اینكه آیات احكام قریب 340 آیه می باشند، استشهاد به 311 آیه قرآن كریم به عنوان شاهد مثال، بُعد «تفسیر قرآن به قرآن» كتاب كنزالعرفان را به خوبی نمایان می سازد.

4. تفسیر قرآن با روایات

صاحب كنزالعرفان علاوه بر «تفسیر قرآن به قرآن»، به «تفسیر قرآن به روایات» نیز توجه دارد. ایشان به قریب 500 روایت كه ناظر به آیات شریفه می باشند و یا در فهم آن ها دخالت دارند استناد می كند.

اساساً اولین حلقه های تفسیری بر اساس نقل احادیث و روایات در ذیل آیات شریفه بوده است. ابن عبّاس حلقه های تفسیر خویش را برای صحابه و تابعان تشكیل می داد و آراء و اقوال مربوط به آیات را ذكر می كرد. بر اساس همین مشی و عملكرد (تفسیر آیات بر اساس اخبار و روایات) تعدادی كتاب های تفسیری به وجود آمد; مانند: تفسیر طبری، تفسیر كوفی، تفسیر قمی و تفسیر عيّاشی.

5. رویكرد فقهی در بررسی آیات الأحكام

فاضل مقداد در كتاب خویش، رویكرد جدیدی را پیش گرفته; ابتدا كتاب «الطهارة»، سپس كتاب «الصلاة» و تا آخر عبادات را مطرح ساخته است. به دنبال آن، بحث معاملات و در نهایت، كتاب «قضا و شهادات» را مورد بررسی قرار داده است. وی در ذیل هر باب فقهی، آیات مربوط به آن را ذكر كرده است. چنین رویكردی، (تبویت و دسته بندی آیات احكام بر اساس ترتیب ابواب فقهی) اولین بار توسط فاضل مقداد صورت پذیرفت. مطمئناً این روش برای فقیه و پژوهشگر فقه بسیار مناسب تر و مفیدتر است، در حالی كه روش پیشینیان و مفسّران قبل، «تفسیر ترتیبی» بر اساس سوره های قرآنی بوده و مفسّر هر گاه به آیه ای از آیات احكام برخورد می كرد، توضیحات مربوط به آن را ارائه داده است.

این رویكرد جدید توسط عده ای از مفسّران فقیه پی روی شده است; از جمله محقق اردبیلی (م 993ق) او كه قریب 150 سال پس از فاضل مقداد می زیسته، از روش تفسیر فقهی، فاضل مقداد استفاده كرده است.

جالب آنكه محقق اردبیلی در كتاب زبدة البیان، ترتیب بررسی آیات را شبیه ترتیب آیات مذكور در كتاب كنزالعرفان قرار داده است.

مقایسه آیات مطرح شده در باب طهارت، در دو كتاب كنزالعرفان و زبدة البیان شاهدی بر این مدعا می باشد. محقق اردبیلی حتی در برخی ویژگی های جزئی نیز از كتاب كنزالعرفان پی روی كرده است; مانند «النوع الثانی فی دلائل الصلوات الخمس و اوقاتها» كه همین تعبیر پیش تر در كتاب كنزالعرفان آمده است.

6. بحث همه جانبه در ذیل آیات قرآن كریم

فاضل مقداد تنها به مباحث فقهی توجه ندارد، بلكه به جوانب غیرفقهی نیز پرداخته است; مانند مباحث ادبی (نحو، لغت و مانند آن) و اسباب نزول، البته با این توضیح كه مباحث غیرفقهی را به صورت خلاصه و مختصر آورده و از تفصیل و اطناب خودداری كرده است. اما در تفاسیر دیگر، مانند تفسیر كبیر امام فخر رازی و الجامع لاحكام القرآن قرطبی اختصار و گزیده گویی رعایت نشده است. فاضل مقداد تأكید دارد كه پیش از وی كتابی مستقل و جامع مربوط به آیات احكام همراه با اختصار وجود نداشته است. وی می نویسد: «ولكنّی لم اظفر بكتاب فی تنقیحِ تلكَ الآیات يُبرّد الغلیلَ و يُشفی العلیلَ و یحتوی علی جملةِ ما یبغیه الراغبُ و یستطرفُه الطالبُ، بل امّا مُسهب بذكرِ الاقاویلِ و الاخبارِ، او مقصّرٌ قد ملّل بالایجازِ و الاختصارِ...»18

7. بیان معنای لغوی و شرعی هر كتاب
فاضل مقداد در ابتدای هر كتاب و پیش از بیان آیات مربوط به آن، ابتدا معنای لغوی و شرعی (حقیقت شرعیه) را بیان می كند. برای مثال، در ابتدای كتاب «طهارت» می نویسد: «فالطهارةُ ـ لغةً ـ النزاهةُ... و شرعاً تطلق حقیقة ـ عند بعضهم ـ علی رفع الحدث، او المبیح للصلاة...»19

وی در ابتدای كتاب «الصلاة» چنین می نگارد: «كتاب الصلاةِ و هو لغةً الدعاءُ، قال اللّه تعالی: (و صلِّ علیهم)، ای اُدع لهم... و شرعاً قیل: هی اذكارٌ معهودةٌ مقترنةٌ بحركات و سكنات یتقرّبُ بها الی اللّهِ تعالی...»20

پی‌نوشت ها

1ـ عبدالله افندى اصفهانى، ریاض العلماء، ج 5، ص 216.

2ـ محمّدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 1، ص 41.

3ـ میرزا حسین نورى طبرسى، مستدرك الوسائل، ج2، ص 274.

4ـ محسن الامین، اعیان الشیعة، ج 10، ص 134.

5ـ حسین كریمى، مفتاح آیات، مجله فقه و مبانى حقوق اسلامى، ش 1 (پاییز 1382)، ص 99.

6ـ محمّد واعظ زاده خراسانى، «حولة فى آیات الاحكام»، مقدمه كنزالعرفان، ص 9، به نقل از: كشف الظنون.

7ـ همان، ص 9، به نقل ازالذریعة الى تصانیف الشیعه،ج1،ص300.

8و9ـ حسین كریمى، پیشین، ص 99، به نقل از: سید حسن صدر، تأسیس الشیعه، ص 321.

10ـ محمّد واعظ زاده خراسانى، پیشین، ص 13، به نقل از: كشف الظنون، ج 1، ص 20.

11ـ همان، ص 13 و 14.

12ـ فاضل مقداد، كنزالعرفان فى فقه القرآن، ج ؟، ص 49.

13و14ـ حسین كریمى، پیشین، ص 98.

15و16ـ فاضل مقداد، پیشین، ج 1، ص 49.

17ـ همان، ص 46.

18ـ همان، ص 49.

19ـ همان، ص 51.

20ـ همان، ص 101.