مقاله علمی پژوهشی:

«تأثیر مصحف ابن‌مسعود بر شکل‌گیری آرای نحوی کوفیان؛ بررسی موردی ابداعات نحوی فراء در معانی القرآن»

✅چاپ شده در «مجله مطالعات قرائت قرآن»، دوره ۱۳، شماره ۲۴، بهار و تابستان ۱۴۰۴

✒️**نویسندگان:

- محمدسعید بیلکار* (استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران)

- مهدیار شیرازی فراشاه (دانشجوی دکتری، رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس)

🧷 📄 چکیده مقاله:

📌هدف: پژوهش حاضر به بررسی تأثیر مصحف عبدالله بن مسعود بر شکل‌گیری آراء نحوی مکتب کوفه، با تمرکز بر ابداعات نحوی فراء (م. 207ق) در کتاب معانی القرآن می‌پردازد. اهمیت این موضوع در آن است که قرائات غیررسمی و مصاحف پیشاعثمانی، به‌ویژه مصحف ابن‌مسعود، نقشی کلیدی در تمایز دیدگاه‌های نحوی کوفیان از بصریان ایفا کرده است.

📌روش: این تحقیق با رویکرد اسنادی ـ تطبیقی و تحلیل محتوای کیفی انجام شد. داده‌ها از کتاب معانی القرآن فراء استخراج گردید و بیش از 400 ارجاع مستقیم او به مصحف ابن‌مسعود مورد بررسی قرار گرفت. سپس قواعد نحوی برگرفته از این قرائت‌ها شناسایی و با دیدگاه‌های مکتب بصره مقایسه شد.

📌یافته‌ها: نتایج نشان داد که فراء با استناد به قرائت ابن‌مسعود، چندین قاعده متمایز نحوی را تأسیس یا تقویت کرده است؛ از جمله: «زائده‌انگاری واو عاطفه (واو مقحمة)»، «یکسان‌پنداری مدلول حرف جر علی با باء و لام»، «جواز إضافة الشیء إلی نفسه»، «قاعده نصب بر اساس مدح یا ذم در حالت نکره»، و «انشعاب کلا و کلتا از واژه کل». نمونه بارز آن تحلیل فراء از آیات قرآن در پرتو قرائت ابن‌مسعود، مانند واو زائده در آیات زمر 73 و انبیاء 97 است. این نوآوری‌ها نه تنها در آثار کوفیان تثبیت شد بلکه در مباحث تفسیری نیز تأثیر گذاشت.

📌نتیجه‌گیری: مصحف ابن‌مسعود در تکوین نحو کوفی و به‌ویژه در آرای فراء، نقشی بنیادین ایفا کرده است. این مصحف به فراء امکان داد تا قواعد نوینی ارائه دهد که تفاوت‌های چشمگیری با مکتب بصره داشت و نشان‌دهنده اتکای کوفیان بر قرائات غیررسمی برای بازسازی نحو عربی است. پژوهش حاضر بر اهمیت مصاحف غیررسمی در تحول علوم زبانی اسلامی تأکید دارد و پیشنهاد می‌کند که مطالعات آینده به بررسی تأثیرات بلندمدت مصحف ابن‌مسعود در نحو و زبان‌شناسی عربی پس از عصر فراء بپردازند.

📌 لینک مشاهده و دریافت مقاله:

https://qer.journals.miu.ac.ir/article_10545.html