علوم قرآن و حدیث

المعجم فی فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته، دایرةالمعارفی (در حال حاضر) 50 جلدی دربارۀ لغات قرآن کریم و حاصل تلاش چندین ساله‌ی مرحوم آیت‌الله واعظ‌ زاده خراسانی و جمعی از همکاران ایشان می‌باشد که به زبان عربی نگاشته شده است.

تدوین کتاب‌هایی در زمینه‌ی توضیح لغات قرآن مجید، یکی از تلاش‌های مسلمانان در تاریخ اسلام است و سابقه‌ی آن به قرن اول هجری می‌رسد. می‌توان گفت جدیدترین و جامع‌ترین کتاب‌ها در زمینۀ شرح لغات قرآن کریم، کتاب «المعجم فی فقه لغة القرآن و سرّ بلاغته» است.

مؤلف در این کتاب، لغات قرآن را به ترتیب حروف الفبا چینش کرده و شرح هر لغت را در چهار بخش ارائه می‌دهد؛ ابتدا توضیحی کوتاه پیرامون ساختار لغت و تعداد کاربرد آن در سوره‌های مختلف قرآن گزارش می‌کند، سپس معنای واژه در منابع لغوی - به ترتیب تاریخ تألیف - ارزیابی می‌شود. بعد از آن، نظرات مفسران گوناگون -از صدر اسلام تا زمان معاصر - دربارۀ آن واژه آورده می‌شود و سپس از وجۀ ادبی به تحلیل واژه و ریشه‌شناسی آن و تبیین معنای حقیقی و مجازی آن می‌پردازد و در بخش آخر که مهم‌ترین بخش است، کاربردهای قرآنی آن واژه بر اساس تدبر و تحلیل اطلاعات توسط نویسنده به خواننده ارائه می‌شود.

بدین‌سان پژوهنده‌ی قرآنی پس از اطلاعات لغوی، تفسیری و ادبی که به‌دست می‌آورد، اولاً از مراجعه به سایر کتاب‌های لغت بی‌نیاز می‌شود و ثانیاً با بهره‌وری از تحلیل مؤلفان در کتاب، می‌تواند معنایی دقیق از واژه کسب کند و در راه تدبر قرآنی از آن سود ببرد.

در واقع این کتاب فراتر از یک کتاب لغت و به‌ نوعی مجموعه‌ای از معارف قرآنی است. لذا به همین سبب عنوان «الموسوعة القرآنیّة الکبرى» به پیشنهاد حضرت آیت‌الله خامنه‌ای حفظه الله به عنوان آن افزوده شده است. این کتاب در 50 جلد توسط بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی چاپ و منتشر شده و جلدهای بعدی نیز به عون الله در دست کار و چاپ قرار خواهد گرفت.