فضیل بن یسار (معجم رجال الحدیث)

فضیل بن یسار (قرن دوم ه.ق) از اصحاب امام باقر(ع) و امام صادق(ع) و از اصحاب اجماع. علمای رجال، فضیل را فقیه، مفسّر و محدّثی موثق معرفی کرده‌اند. وی در عصر امام صادق (ع) وفات یافته و امام درباره وی از تعبیر «منا اهل‌البیت»؛ (از ما اهل بیت است) استفاده کرده است.

نسب

فضیل بن یسار نهدی بصری نسبش به قبیله بنی‌نهد از قبایل یمن می رسد که از فرزندان نهد بن لیث یمنی هستند. [۱] تاریخ ولادت فضیل دقیقا معلوم نیست ولی بنابر گزارش های تاریخی در اواخر قرن اول ه.ق در کوفه متولد شده است.

از مشخصات زندگی یسار پدر فضیل در منابع تاریخی اطلاعات دقیقی وجود ندارد.

وی دوران اولیه زندگی را در کوفه گذراند و سپس به بصره مهاجرت کرد و از همین رو به بصری معروف شد.[۲]

کنیه و لقب

چون فرزند بزرگ فضیل قاسم نام داشت، کنیه معروف وی، ابوالقاسم است. البته در برخی از منابع، کنیه ابومِسْوَر نیز برایش ذکر شده است. لقب مشهور وی نیز «نَهْدی» است.[۳]

جایگاه علمی

علمای رجالی فضیل را از اصحاب امام باقر و امام صادق(ع) شمرده‌اند که در روایت موثق است[۴]تا جایی که وی را از اصحاب اجماع می‎دانند.[۵]

درباره وثاقت او، نقلی از علی بن سعید بصری می‌گوید: به حضرت امام صادق(ع) عرض کردم: من در میان «بنی عدی» زندگی می‌کنم. مؤذّن، امام جماعت و تمام مردم، با اهل بیت دشمن و از مخالفان سرسخت شما و پیروان شما هستند. درباره نماز خواندن با چنین جماعتی چه می‌فرمایید؟

حضرت در پاسخ فرمود: صَلِّ خَلْفَه؛ با آنان نماز بخوان و به همان نماز بسنده کن. سپس فرمود: اگر به بصره رفتی و فضیل بن یسار در این باره، از تو سوال کرد و او را خبر دادی به آن‌چه من برای تو گفتم، آن‌گاه فتوای فضیل را بگیر و فتوای مرا رها کن.

علی بن سعید می‌گوید: به بصره رفتم و آنچه را از امام شنیده بودم، برای فضیل گفتم. او گفت: مولای من به آنچه فرموده، آگاه‌تر است؛ ولی من از حضرت صادق(ع) و از پدرش حضرت باقر علیه‌السلام شنیدم که بارها فرمودند: به آن نمازی که پشت سر ناصبی و دشمن اهل بیت علیهم السلام خواندی، اعتنا نکن. سعی کن به گونه‌ای آهسته، قرائت را بخوانی.[۶]

گرایش در روایت

گرایش روایی فضیل بیشتر متمایل به فقه است؛ گرچه در میان اخبار او، روایاتی در حوزه توحید، ولایت و عصمت اهل بیت(ع) و اخلاق نیز وجود دارد. اما بیشتر نگرش او، متمرکز در احکام فقهی است. از همین رو یکی از القاب فضیل بن یسار، «فقیه شیعه» است.[۷]

مشایخ و راویان

نام فضیل بن یسار در سند بیش از ۲۵۴ روایت آمده است، وی در نقل احادیث به طور مستقیم از امام باقر و امام صادق(ع) روایت می‌کند و علاوه بر این وی از زکریا بن عبداللّه نقّاض و عبدالواحد مختار انصاری نیز روایت نقل کرده است. افراد بسیاری نیز از فضیل روایت نقل کرده‌اند که برخی از آنان عبارتند از:

ابان بن عثمان؛
جمیل بن دراج؛
حسن بن محبوب؛
حماد بن عثمان؛
یونس بن عبدالرحمن؛
علی بن رئاب؛
حریز بن عبداللّه سجستانی؛
علاء بن رزین؛
عبداللّه بن سنان؛
جمیل بن صالح [۸]

منزلت ویژه نزد امامان شیعه

بنابر گزارش منابع رجالی، فضیل بن یسار از جایگاه ویژه ای نزد اهل بیت و به خصوص امام صادق (ع) برخوردار بوده است تا جایی که امام ششم شیعیان تعبیر منا اهل‌البیت (از ما اهل بیت است) را درباره وی به کار برده است.

همچنین بنابر روایتی دیگر هرگاه حضرت صادق (ع) به فضیل می‌نگریست، می‎فرمود: «مژده بده انسان‌های خاشع را. هرکس دوست دارد مردی از اهل بهشت را ببیند، به این مرد نگاه کند.» و یا می فرمود: «زمین به فضیل بن یسار، آرامش و اُنس می گیرد.» [۹]

از منظر علما شیعه

مطابق با منابع، تمامی رجال شناسان شیعه بر وثوق، علم و دانش فضیل تاکید دارند؛ کشّی او را در زمره کسانی قرار می دهد که تمام عالمان و فقیهان شیعه بر عدالت و وثاقتشان اتّفاق دارند و روایاتشان را صحیح می‌دانند و آن‌ها را فقیه ترین اصحاب امام باقر و امام صادق (ع) به شمار آورده‌اند.[۱۰]

شیخ مفید، فضیل را در گروه فقیهان بزرگ شیعه قرار داده است که شیعیان برای فراگرفتن احکام دین به آنان رجوع می کردند و هیچکس آنان را شماتت و مذمت نکرده است.[۱۱]

وفات

فضیل در عصر امام صادق فوت کرده است [۱۲]هر چند تاریخ دقیق آن معلوم نیست. درباره محل وفات او نیز اطلاع دقیقی در دسترس نیست ولی از آن‎جا که در تاریخ سخنی درباره بازگشت وی از بصره وجود ندارد به احتمال فراوان در همان شهر وفات یافته است. [۱۳] در جریان غسل دادن فضیل اتفاقاتی افتاده است که با رسیدن آن اخبار به امام صادق (ع)، ایشان فرمودند: رحم الله الفضيل بن يسار، وهو منا أهل البيت. (خداوند رحمت کند فضیل را؛ او از ما اهل بیت است.)[۱۴]

پانویس

مدرس، ریحانة الادب، ج ۶، ص۲۷۰.
طوسی، رجال، ص۲۶۹.
نجاشی، رجال، ص۳۰۹.
طوسی، رجال، ص۲۶۹ و ۱۴۳.
طوسی، اختیار معرفه الرجال، ج ۲، ص ۵۰۷.
وسائل الشیعه، ج ۵، ص۳۸۹.
اردبیلی، جامع الروات، ج ۲، ص۱۱.
خویی، معجم الرجال الحدیث، ج ۱۳، ص۳۳۸-۳۳۹.
طوسی، اختیار معرفه الرجال، ج ۲، ص۴۷۳.
طوسی، اختیار معرفه الرجال، ج ۲، ص ۵۰۷.
خویی، معجم الرجال الحدیث، ج ۱۳، ص ۳۳۶.
نجاشی، رجال، ص۳۰۹.
طوسی، رجال، ص۲۶۹.
طوسی، اختیار معرفه الرجال، ج ۲، ص۴۷۳.

منابع

اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواة، منشورات مکتبه آیه الله مرعشی نجفی، قم، ۱۴۰۳ق.
حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة، دار احياء التراث العربي، بیروت.
خویی، ابوالقاسم، معجم الرجال الحدیث،دارالزهرا، بیروت.
طوسی، ابی جعفر، اختیار معرفه الرجال (رجال کشی)، موسسه آل البیت لاحیاء التراث.
طوسی، ابی جعفر، الرجال الطوسی، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۵ق.
مدرس، محمدعلی، ریحانه الادب، خیام، ۱۳۶۹ش.
نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۲۴ق.