مداد العلماء أفضل من دماء الشهداء

برخی بر این پندارند که عبارت «مداد العلماء أفضل من دماء الشهداء» حدیث نیست و در کتاب های حدیثی ما دیده نشده است. و برخی دیگر که آن را حدیثی از معصوم علیه السلام می دانند، گاه به صورت «مداد (یا قلم) دانشمندان از خون شهیدان برتر است » ترجمه و معنا می کنند. باید توجه داشت که مضمون این عبارت، از «امام صادق علیه السلام» است و در یکی از کتاب های چهارگانه و گرانسنگ حدیثی شیعه، یعنی «کتاب من لا یحضره الفقیه» اثر محدث صادق و صدوق شیعه، «شیخ صدوق»، نقل شده و سپس در کتاب های دیگری، مانند «بحارالانوار» نیز آمده است; اما متن کامل و دقیق این حدیث پر ارز و پر مغز بدین گونه است:

«اذا کان یوم القیامة جمع الله عزوجل الناس فی صعید واحد ووضعت الموازین فتوزن دمآء الشهدآء مع مداد العلماء فیرجح مداد العلمآء علی دمآء الشهدآء» (1)

یکی از اشتباهات بزرگی که ممکن است در ترجمه یک متن عربی و بویژه در ترجمه آیات و روایات صورت بگیرد، این است که یک واژه عربی را که در زبان فارسی نیز کاربرد دارد، به همان معنا و مفهومی که در زبان فارسی رایج یا رایجتر است ترجمه و معنا نماییم، در صورتی که گاه امکان دارد ترجمه و معنای آن واژه عربی بدین گونه نباشد.

یکی از این واژگان، واژه «مداد» است که در این حدیث شریف به معنای «مداد» یا «قلم» و یا «وسیله نوشتن» نیست; بلکه به معنای «مرکب» و «جوهر» قلم و مایعی است که وسیله نوشتن، مانند نی، را در آن می زده یا به آن آغشته می کرده اند و سپس با آن وسیله، مطالب خود را می نوشته اند و به تعبیر دیگر، «مداد» مظروف برای وسیله نوشتن است نه ظرف برای آن . به همین جهت هم، در حدیث پیشگفته، این مایع نوشتن را با خون شهیدان که مایع است، مقایسه و ارزشگذاری کرده اند و خداوند کریم در قرآن مجید نیز به آب دریا که مایع است، مثال زده و فرموده است: «قل لو کان البحر مدادا لکلمات ربی . . .»; «بگو: اگر دریا برای سخنان پروردگارم مرکب می بود،. ..»

از همین روی و رای، ترجمه و معنای صحیح این حدیث شریف بدین گونه خواهد بود:

«آن هنگام که روز رستاخیز شود، خدای بزرگ مردمان را در سرزمینی گرد هم آورد و ابزارهای سنجش بر نهند. و چون خون های شهیدان با مرکب قلم دانشمندان بسنجند، مرکب قلم دانشمندان بر خون های شهیدان برتری یابد.»

مشکل حدیث فوق نقل به معنی یا همان نقل به مضمون است.