کتاب جامع احادیث الشیعه معزی ملایری

جامِعُ أحادیثِ الشّیعَة فی اَحْکامِ الشَّریعَة، کتابی به زبان عربی حاوی احادیث فقهی که با تلاش و کوشش اسماعیل معزی ملایری و با ابتکار و نظارت آیت الله بروجردی از مراجع تقلید و متوفای ۱۳۴۰ش تألیف شد. این کتاب به دلیل دربرگیری احادیث کتب اربعه، مشهور به جامع الاحادیث بوده و در ۳۱ جلد به چاپ رسیده است.

معرفی کتاب

جامع الاحادیث، دربردارنده همه روایات فقهی شیعه است و تلفیق اسناد، متون، رتبه‌بندی و نظم خاص از ویژگی‌های آن است.

انگیزه تألیف

وجود برخی از کاستی‌ها و مشکلات در کتب معتبر حدیثی نظیر وسائل الشیعه، موجب شد آیت الله بروجردی که همواره به اهمیت علم رجال و شناخت اسناد و جایگاه آن در استنباط فقهی تأکید داشت، تألیف اثری را پی گیرد که دربردارنده تمام احادیث فقهی و دارای باب‌بندی مناسب و بدون تکرار و تقطیع باشد.[۱] برخی از این کاستی‌ها از دیدگاه وی عبارت بودند از:

تقطیع احادیث که موجب می‌شود مجتهد در مقام استنباط به درستی متوجه فضای صدور حدیث و قرائن موجود در متن نشود.

عدم ذکر آیات مربوط به احکام در ابتدای ابواب

آمیخته شدن احادیث آداب و سنن با احادیث احکام فقهی

نقل نکردن دقیق برخی از احادیث کتب اربعه به طوری که گاه معنای احادیث نقل شده در وسائل الشیعه با احادیث اصلی تفاوت می‌کند.

استفاده از ارجاعات مبهمی همچون «تقدّم» و «یأتی» بدون تعیین نشانی دقیق حدیث مورد اشاره.

در پاره‌ای از ابواب، همه احادیث یک موضوع ذکر نشده و بر عکس، احادیث دیگری که با آن موضوع مرتبط نیستند، نقل شده است.[۲]

شکل‌گیری کتاب

این کتاب با این رویکرد آغاز شد که تنها ناظر به احادیث کتاب وسائل الشیعة باشد و با نام «تهذیب الوسائل» منتشر شود، اما در ادامه، تصمیم بر آن شد که شامل تمام احادیث فقهی شیعه از کتب اربعه، وسائل الشیعه و حتی مستدرک الوسائل و دیگر متون حدیثی باشد.[۳]

نام کتاب را آیت الله بروجردی خود برگزید[۴] و در ابتدا با استقبال شاگردان وی از این طرح، اجرای آن به اهتمام تعدادی از آنها و اشراف و نظارت مستمر خود آیت الله بروجردی آغاز شد، اما در جریان کار بسیاری از افراد از ادامه همکاری بازایستادند و در نهایت باب‌بندی و کار تألیف و چاپ آن را اسماعیل معزی ملایری به انجام رساند. آیت الله بروجردی، این کتاب را ثمره عمر خود خوانده بود.[۵]

محتوای کتاب

این کتاب گسترده حدیثی و فقهی، با هدف ترتیب و تنظیم همه احادیث شیعه، بر مبنای ابواب مختلف فقه از عبادات تا قصاص و دیات تدوین شده است.

ویژگی‌های کتاب

مهمترین ویژگی‌های جامع الاحادیث عبارتند از:

تقطیع نشدن روایات، مگر در برخی احادیث طولانی مانند وصیت پیامبر اکرم(ص) به امام علی(ع) و حدیث اربعمائه. هر حدیث با سند و متن کامل در یک جا و در مناسب‌ترین باب ذکر شده است.

گردآوری همه روایات یک فرع فقهی در کنار هم. در صورتی که بخشی از احادیث ابواب دیگر بر موضوع یک باب دلالت می‌کرده، آن بخش از حدیث یا مفاد آن با تعیین شماره باب و حدیث در ذیل باب آمده است.

تلفیق اسناد و متون: در صورت اشتراک سند حدیث با حدیث پیشین، بخش‌های مشترک سند تکرار نشده و با عبارت «بهذا الإسناد» مشخص شده است.

ذکر شدن آیات مربوط به موضوع هر باب در ابتدای باب به ترتیب قرآنی.

ابتدا احادیثی که بر طبق مضمون آنها فتوا داده شده و سپس احادیث معارض آورده شده، و روایات عام پیش از روایات خاص و روایات مطلق قبل از احادیث مقید آمده است.

جدا شدن روایات سنن، آداب و ادعیه از احادیث مربوط به احکام فقهی، و آوردن آنها در مجلدی جداگانه‌.

تمامی احادیث منقول از کتب اربعه، از مصادر اصلی خود نقل و مکررا با نسخ خطی معتبر مقابله شده‌اند.

این کتاب تمام ابواب و کتاب‌های مرسوم فقهی شیعه، از باب طهارت تا کتاب دیات را پوشش داده و در هر باب، فصول و مباحث فرعی و مفصلی گشوده شده و در ذیل این مباحث باز فروعات فقهی گسترده‌ای آمده و متناسب با هر مبحث و فرع فقهی، احادیث و اخبار مستند بسیاری نقل شده و به این ترتیب یک دوره فقه استدلالی حدیثی شیعه بر مبنای نظریات و اخبار اهل بیت(ع) تدوین و تنظیم شده است.[۶]

تعداد روایات

جامع احادیث الشیعه، طبق شمارشی که در چاپ ۳۱ جلدی آن صورت گرفته، ۴۸,۳۴۲ حدیث دارد.