محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی (ثقة الاسلام کلینی)
محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی (ثقة الاسلام کلینی)
محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی معروف به ثقةالاسلام کلینی (درگذشت ۳۲۸ق)، از محدثان بزرگ شیعه و مؤلف کتاب کافی از معتبرترین مجموعه روایی شیعه و از کتب اربعه به حساب میآید. او در زمان غیبت صغرای امام مهدی(ع) به دنیا آمده و با برخی محدثان که بدون واسطه از امام عسکری(ع) یا امام هادی(ع) حدیث شنیدهاند، ملاقات کرده است. گفتهاند که کلینی در نقل حدیث دقت بسیاری داشته است. ابن قولویه، محمد بن علی ماجیلویه قمی، احمد بن محمد زراری از جمله شاگردان اویند.
خاندان کلینی
برخی از اعضای خاندان کلینی از عالمان دینی بودهاند. پدرش یعقوب بن اسحاق، از علمای عصر خویش بوده و در دوره غیبت صغری میزیسته است.[۱] ابوالحسن علی بن محمد معروف به «علان رازی» دایی کلینی است و محمد بن عقیل کلینی، احمد بن محمد و محمد بن احمد همگی از خاندان کلینی و از علما و بزرگان شیعه به شمار میروند.[۲]
زمان و مکان ولادت
علی رغم پارهای ابهامات درباره محل و تاریخ دقیق تولد کلینی، برخی از شرححالنویسان مسلّم دانستهاند که او در روستای كُلَین از توابع ری متولد شده است. درباره زمان ولادت وی برخی قراین تاریخی نشان میدهد که او کمی پیش یا پس از ولادت امام زمان (عج) یعنی در حدود سال ۲۵۵ قمری ولادت یافته و در عصر غیبت صغری میزیسته است. بحرالعلوم احتمال داده که کلینی بخشی از حیات امام حسن عسکری(ع) را درک کرده است[۳] ولی آیت الله خویی معتقد است ولادت او پس از شهادت امام عسکری(ع) و در زمان امام زمان(عج) بوده است.[۴]
اسما و القاب
کتب رجالی و شرح حال نویسانی که به زندگانی کلینی پرداختهاند از وی با عناوین ابوجعفر، محمد بن یعقوب، ابن اسحاق، ثقة الاسلام، رازی، سِلسِلی و بغدادی نام بردهاند.[۵] وی اولین دانشمند اسلامی است که عنوان «ثقة الاسلام» را به خود اختصاص داده است. به سبب تقوا، علم و فضیلت او، مردم در رفع مشکلات دینی و گرفتن فتوا به وی مراجعه میکردند.[۶] سلسلی را از آن جهت به وی نسبت میدهند که وی به بغداد در «درب السلسله» واقع در باب کوفه سکنی گزید.[۷]
آموختن حدیث و هجرت به قم
کلینی در ری که مرکز برخورد آرا و اندیشههای فرق اسماعیلی، حنفیه، شافعی و امامیه بود، در کنار تحصیل علم و آشنایی با اندیشههای دیگر مذاهب، تصمیم گرفت که به نوشتن احادیث بپردازد. او در محضر ابوالحسن محمد بن اسدی کوفی که ساکن ری بود حدیث آموخت.[۸] وی سپس برای تکمیل علم حدیث راهی قم شد. او با محدثانی که از زبان امام عسکری(ع) یا امام هادی(ع) بدون واسطه حدیث شنیده بودند ملاقات کرد و از محضر استادان بزرگی بهره برد.
عزیمت به بغداد
بنابر شواهد تاریخی، کلینی پس از پایان تألیف کافی، در سال ۳۲۷ق و دو سال پیش از پایان عمرش عازم بغداد، که آن زمان یکی از مراکز بزرگ علمی بود، شده است. یکی از شواهد بر پایان یافتن کافی قبل از رفتن به بغداد آن است با این که وی در زمان نواب اربعه امام زمان (عج) میزیسته اما روایتی را بدون واسطه از آنها نقل نکرده است.[۹]
مقام شخصیتی و علمی
آن چه در بیان جایگاه شخصیتی و علمی کلینی در کتب تراجم و تاریخ آمده است همگان از موافق و مخالف، از فضل و عظمت منزلت وی یاد کردهاند.[۱۰] با توجه به شهرت و آوازه کلینی، شیعه و سنی در فتاوا به او روی آوردند و وی را به «ثقه الاسلام» ملقب ساختند.[۱۱]
کلینی در نگاه بزرگان تشیع
شیخ طوسی در کتاب رجالی خویش مینویسد: محمدبن یعقوب کلینی مکنّی به ابوجعفر اعور، دانشمندی جلیل القدر و عالم به روایت بوده است، او تصنیفاتی دارد که در کتاب «کافی» ذکر شده است.[۱۲] وی در کتابی دیگر، با عناوین ثقه و عالم به اخبار از وی یاد میکند.[۱۳]
نجاشی دانشمند رجالی شیعه میگوید: او در زمان خودش، شیخ و پیشوای شیعه در «ری» و موثقترین آنها در حدیث و ضبط آن بود. کتاب بزرگش به نام «کافی» را در مدت ۲۰ سال تصنیف کرده است.[۱۴]
عالمان شیعی دیگر نظیر ابن شهرآشوب[۱۵]، علامه حلی[۱۶]، ابن داوود حلی[۱۷]، تفرشی[۱۸]، اردبیلی[۱۹] و سید ابوالقاسم خویی[۲۰] نیز تعابیر و عبارات شیخ طوسی و نجاشی را تأیید کردهاند.
سید بن طاووس، وثاقت و امانت او را در نقل حدیث مورد اتفاق همگان میداند.[۲۱]
کلینی در بیان عالمان اهل سنت
ابن اثیر از مورّخان اهل سنت، کلینی را در زمره بزرگان و علمای امامیه میشمارد.[۲۲] ذهبی، کلینی را شیخ شیعه، عالم امامیه و صاحب تألیفات معرفی میکند.[۲۳] ابن حجر عسقلانی و ابن ماکولا میگویند: وی از فقها و نویسندگان مذهب شیعه است.[۲۴] ابن عساکر هم در کتاب خویش از وی با بزرگی یاد میکند.[۲۵]
آثار و تألیفات
کتاب الکافی
مهمترین اثر کلینی، کتاب کافی است. این کتاب از برجستهترین منابع حدیثی شیعه و مهمترین و معتبرترین منبع از کتب اربعه است. این کتاب که در سه بخش اصول، فروع و روضه تألیف شده است. تلاش کلینی بر آن بوده تا احادیث الکافی را بر اساس عدم مخالفت با قرآن و موافقت با اجماع جمعآوری کند. کلینی به سبب ارتباط با اصحاب ائمه و دسترسی به اصول اربعمأة روایات این کتاب را با کمترین واسطه نقل کرده است. گروهی از عالمان شیعه معتقد به صحت تمامی روایات آن بودهاند و در مقابل گروهی از عالمان شیعه وجود احادیث ضعیف در کافی را قبول دارند.
محمد بن یعقوب کلینی افزون بر «کافی» دارای آثار دیگری نیز بوده که جایگاه علمی او را در غیر از علم حدیث آشکار میسازد. برخی از این کتب عبارتند از:
الرد علی القرامطه که در رد عقاید التقاطی قرمطیان نگاشته شد.
رسائل الائمه(ع)
تعبیرالرؤیا
کتاب الرجال
ما قیل فی الائمه(ع) من الشعر
الزی و التجمل
الدواجن و الرواجن
الوسائل
فضل القرآن[۲۶]
اساتید کلینی
مشایخ و اساتید کلینی را تا ۵۰ تن ذکر کردهاند که علاوه بر مقام تحدیث، نقش استادی و تعلیم و تربیت وی را نیز بر عهده داشتهاند. بیشترین تأثیرگذاری را علی بن ابراهیم قمی صاحب تفسیر قمی بر وی داشته است که در بیش از ۷۰۶۸ سند حدیث کافی آمده است.[۲۷] دیگر اساتید مشهور وی عبارتند از:
محمد بن یحیی اشعری
احمد بن ادریس قمی
احمد بن عبدالله بن احمد بن محمد بن خالد برقی
احمد بن محمد بن عیسی اشعری
عبدالله جعفر حمیری
حسن بن فضل بن یزید یمانی
احمد بن مهران
محمد بن حسن طائی
علی بن حسین بن موسی بن بابویه، پدر شیخ صدوق
صفار قمی صاحب کتاب «بصائر الدرجات»
محمد بن یحیی عطار
قاسم بن علا
احمد بن محمد بن سعید همدانی معروف به ابن عقده.[۲۸]
شاگردان و راویان
در میان شاگردان و کسانی که از کلینی نقل روایت کردهاند نیز شماری از بزرگان شیعه قرار دارند.
ابوعبدالله احمد بن ابراهیم معروف به ابن ابی رافع صیمری
ابوالقاسم جعفر ابن قولویه صاحب کتاب «کامل الزیارات»
ابومحمد هارون بن موسی تلعبکری
ابوغالب احمد بن محمد زراری
محمد بن علی ماجیلویه قمی
ابوعبدالله محمد بن ابراهیم بن جعفر
ابوعبدالله محمد بن احمد بن قضاعه صفوانی.[۲۹]
وفات و مدفن
کلینی در شعبان سال ۳۲۸ هجری قمری (سال تَناثُر نجوم) مصادف با مبدأ غیبت کبری امام زمان (عج) در بغداد در ۷۰ سالگی از دنیا رفت.[۳۰] به گزارش نجاشی و شیخ طوسی، محمد بن جعفر حسنی معروف به ابو قیراط یکی از عالمان بزرگ بر جنازه کلینی نماز خواند. بدن او در باب کوفه به خاک سپرده شد.[۳۱]
مرقد کلینی اکنون در محوطه مسجد آصفیه، در ساحل شرقی رود دجله (در مرکز بغداد امروزی) جنب مدرسه نظامیه (مستنصریه قدیم) قرار دارد. نام اصلی این مسجد، جامع الصفوی یا مسجد صفوی بوده است که عثمانیان آن را به آصفیه تغییر دادند. مرقد کلینی در سالهای اخیر بازسازی شده است و در محرم الحرام در ۱۴۳۶ ق در طی مراسمی، پایان بازسازی قبر شیخ کلینی و پردهبرداری از ضریح نقرهای آن که توسط هنرمندان اصفهانی ساخته شده است ،انجام گردید.[۳۲]
پانویس
سفینة البحار، ج۲، ص۴۹۵
روضات الجنات، ج۶، ص۱۰۸
الفوائد الرجالیه، ج۳، ص۳۳۶
معجم رجال الحدیث، ج۱۹، ص۵۸
الکلینی و الکافی، ص۱۲۴ و ۱۲۵
ریحانة الادب، ج۵، ص۷۹
تاج العروس، ج۱۸، ص۴۸۲
الکلینی و الکافی، ص۱۷۹
الکلینی و الکافی، ص۲۶۴ - ۲۶۷
الفوائد الرجالیه، ج۳، ص۳۲۵
الکلینی و الکافی، ص۲۶۴ - ۲۶۷
رجال طوسی، ص۴۲۹
الفهرست، ص۲۱۰
رجال نجاشی، ص۳۷۷
معالم العلماء، ص۱۳۴
خلاصه الاقوال، ص۲۴۵
رجال ابن داوود، ص۱۸۷
نقد الرجال، ج۴، ص۳۵۲
جامع الرواه، ج۲، ص۲۱۸
معجم الرجال الحدیث، ج۱۹، ص۵۴
کشف المحجه، ص۱۵۹
الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۶۴
سیر اعلام النبلاء، ج۱۵، ص۲۸۰
لسان المیزان، ج۵، ص۴۳۳. اکمال الکمال، ج۷، ص۱۸۶
تاریخ مدینه دمشق، ج۵۶، ص۲۹۷
رجال نجاشی، ص۳۷۷. رجال طوسی، ص۴۲۹. معالم العلماء، ص۱۳۴
معجم رجال الحدیث، ج۱۹، ص۵۹
الکلینی و الکافی، ص۱۶۶ به بعد
الکلینی و الکافی، ص۱۸۲ به بعد
ریحانة الادب، ج۸، ص۸۰
رجال نجاشی، ص۳۷۸. الفهرست، ص۲۱۰ و ۲۱۱
پرده برداری از ضریح شیخ کلینی
منابع
بحرالعلوم، سید محمد مهدی، الفوائد الرجالیه، تحقیق محمد صادق بحرالعلوم، تهران، مکتبه الصادق، ۱۳۶۳ ش.
خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بیجا، بینا، ۱۴۱۳ ه.
طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، تحقیق جواد قیومی، بیجا، نشر الفقاهه، ۱۴۱۷ ه.
نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۶ ه.
غفار، عبدالله الرسول، الکلینی و الکافی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۶.
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۳ ه.
زبیدی، محب الدین، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ ه.
طوسی، محمد بن الحسن، رجال الطوسی، تحقیق جواد قیومی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۵ ه.
ابن شهر آشوب، محمد علی، معالم العلماء، قم، بینا، بیتا.
حلی، حسن بن یوسف، خلاصه الاقوال فی معرفه الرجال، تحقیق جواد قیومی، بیجا، نشر الفقاهه، ۱۴۱۷ ه.
ابن داود حلی، حسن بن علی، رجال ابن داود، نجف، المطبعه الحیدریه، ۱۳۹۲ ه.
تفرشی، محمد بن حسین، نقد الرجال، قم، آل البیت، ۱۴۱۸ ه.
اردبیلی، محمدعلی، جامع الرواه، بیجا، مکتبه المحمدی، بیتا.
سید بن طاوس، علی بن موسی، کشف المحجه لثمره المهجه، نجف، المطبعه الحیدریه، ۱۳۷۰ه.
ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت،دار صادر، ۱۳۸۶ ه.
عسقلانی، ابن حجر، لسان المیزان، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۳۹۰ ه.
ابن ماکولا، اکمال الکمال، بیجا،دار احیاء التراث العربی، بیتا.
ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینه دمشق، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ ه.
مدرس، محمد علی، ریحانه الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب، تهران، خیام، ۱۳۶۹ ش.
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، قم، اسماعیلیان، بیتا.
قمی، شیخ عباس، سفینه البحار، قم، اسوه، بیتا.
راهنمای آزمون ارشد و دکتری رشته علوم قرآن و حدیث+مطالب آموزنده قرآنی و حدیثی+علایق شخصی