اختیار معرفة الرجال شیخ طوسی

إختیارُ مَعرفَة الرّجال معروف به رجال کَشّی یا معرفةُ النّاقلین، کتابی است در علم رجال شیعه امامیه نوشته محمد بن عمر کشی (متوفای حدود ۳۵۰ ق). اصل این کتاب هم اکنون موجود نیست و آنچه در دسترس است اختیار و انتخاب شیخ طوسی است که آن را مرتب و خلاصه ساخته است. این اثر از معتبرترین کتب چهارگانه رجالی شیعه است.

درباره مولف

ابو عمرو، محمد بن عمر بن عبد العزیز کَشّی از بزرگان و علمای شیعه در قرن سوم و چهارم هجری است. کشی شاگرد محمد بن مسعود عیاشی صاحب تفسیر عیاشی بوده است. بنا بر بعضی نقل‌ها کشی در حدود نیمه قرن چهارم -حدود ۳۵۰ هجری- وفات یافته است.

نام کتاب

ابن شهر آشوب نام کتاب را «معرفة الناقلین عن الائمة الصادقین‌» نقل می‌کند.[۱] شیخ طوسی آن را «معرفة الرجال‌» می‌نامد[۲] و آقا بزرگ تهرانی نام کتاب را «معرفة الناقلین» ذکر کرده است.[۳]

درباره کتاب

از اثر اصلی کشی نسخه‌ای به دست نیامده و نسخه‌های موجود کتاب منحصر به تهذیب شیخ طوسی است. شیخ طوسی (م۴۶۰) پس از تألیف کتاب فهرست و رجال، مطالبی نو در کتاب کشی یافته و خلاصه آن را در سال ۴۵۶ برای شاگردش املاء کرده است. انتخاب نام «اختیار معرفة الرجال» به جهت انتخاب بخش‌هایی از کتاب است.

این اثر از مهمترین کتب علم رجال به شمار می‌رود که در عین حال اطلاعات مهم و ارزشمندی درباره زندگی ائمه دربردارد. البته هدف اصلی کتاب، جرح و تعدیل راویان است, به خصوص که کشی در اوایل دوران غیبت می‌زیسته و نیاز فراوانی به تنقیح روایات احساس می‌کرده است.

روش تألیف

شیوه مؤلف در این کتاب آن است که روایات مربوط به شخصیت راویان و اصحاب ائمه را نقل کرده و خود اظهار نظری بر آن نمی‌افزاید. همچنین شیوه کتاب نام بردن از راویان شیعی است و روات اهل تسنن تنها در مواردی آمده‌اند که برای شیعه روایتی داشته باشند.

محتوای کتاب

کتاب مشتمل بر ۱۱۵۱ روایت است و در ۶ جزء تنظیم شده است. در آغاز کتاب با آمدن ۱۱ روایت از ارزش و اهمیت فراگیری حدیث سخن به میان آمده، سپس اسامی رجال شیعه را از دوران پیامبر تا عصر امام هادی (ع) و امام عسکری(ع) و بر اساس سیر تاریخی برشمرده و شماری از روایات هر یک را منعکس ساخته است.
بعضی علت تهذیب کتاب از سوی شیخ طوسی را اغلاط ناشی از اصل کتاب یا نسخه‌های دیگر دانسته‌اند.

ویژگی‌ها و امتیازات

کتاب کشی در نزدیک عصر ائمه تدوین شده است به گونه‌ای که کشی با یک واسطه از رجالیان برجسته زمان ائمه مانند ابن فضال روایت می‌کند.

چون منابع رجالی قبل از کشی در حوزه‌های بغداد، کوفه، قم و مناطق دیگر بر اثر حوادث از بین رفته؛ کتاب کشی تنها کتاب جامع مباحث رجالی در حوزه‌های مختلف شیعی است که در دسترس قرار دارد.
عمده فرق شیعه که در حدیث نقش داشته‌اند مورد بحث قرار گرفته‌اند مانند غلات، واقفیه، فطحیه، تبریه، مرجئه، زیدیه، ناووسیه، کیسانیه، علیاویه، طاهریه، عجلیه، عبدالله بن سبا و....

ضبط و ارائه نام کتب رجالیان متقدم که کشی از محتوای آنان در در کتاب خویش استفاده کرده است مانند رساله علی بن مهزیار، کتاب جامع و کتاب الدور.
شناخت راویان، از منظر و نگاه معصومین و مکاتبات شیعیان با ائمه از دیگر ویژگی‌های آنان است.[۴]

نسخه‌های کتاب

از کتاب معرفة الناقلین هیچ نسخه‌ای به دست ما نرسیده و حتی در اسناد و نقل‌های مربوط به قرن‌های ششم و هفتم هم هیچ اثری از آن یافت نمی‌شود. بنابراین نسخه‌های کتاب منحصر در نسخه‌های «اختیار الرجال» شیخ طوسی است که مهمترین آنها عبارتند از:

نسخه‌ای مربوط به سال ۵۷۷ هجری که شامل حدیث ۳ تا ۸۵۷ است و به خط منصور بن علی بن منصور خازن می‌باشد. در چند جای این نسخه علامت مقابله در حاشیه کتاب به چشم می‌خورد.

نسخه‌ای در کتابخانه دانشگاه تهران، شامل ابتدای جزء چهارم تا پایان کتاب که در سال ۶۰۲ هجری نوشته شده و به خط ابو احمد بن ابی المعالی است و با نسخه‌ای به خط شیخ طوسی مقابله شده است.

نسخه‌ای در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی در قم که با کتاب معالم العلماء در یک مجلد است.

چاپ

این کتاب در سال ۱۳۴۸ و در همزمان با کنگره هزاره شیخ طوسی توسط حسن مصطفوی در دانشگاه مشهد با مقدمه محمد واعظ زاده خراسانی و همراه با تحقیق حسن مصطفوی به چاپ رسید.

همچنین در سال ۱۳۸۲ با تحقیق و تصحیح محمدتقی فاضل میبدی و ابوالفضل موسویان توسط سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به چاپ رسیده است.

پانویس

ابن شهر آشوب، معالم العلماء، ص۱۳۷.
طوسی، رجال، ص۶.
آقا بزرگ، الذریعه، ج۶، ص۸۷.
سید حسین کنعانی، ویژگی‌های رجالی کتاب اختیار معرفة الرجال. پروین بهارزاده، جستاری در اختیار معرفة الرجال.

منابع

​​​​تهران، آقابزرگ، الذریعه، بیروت، دارالاضواء.
ابن شهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلماء.
طوسی، محمد بن حسن، رجال طوسی، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۵ ق.
کنعانی، سید حسین، ویژگی‌های رجالی کتاب اختیار معرفة الرجال، مشکو‌ة، تابستان ۱۳۸۹ - شماره ۱۰۷.
بهارزاده، پروین، جستاری در اختیار معرفة الرجال، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، پاییز و زمستان ۱۳۸۳ - شماره ۲.
کتاب شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات رایانه‌ای علوم اسلامی نور.