عبدالله بن عامِر بن کُرَیز از مخالفان امام علی(ع) - (۴-۵۹ق)

عبدالله بن عامِر بن کُرَیز (۴-۵۹ق) از مخالفان امام علی(ع) بود که در جنگ جمل با هدایت طلحه و زبیر علیه امام علی(ع) جنگید. وی همچنین در نبرد صفین نیز در سپاه معاویه حضور داشت.

ابن‌عامر از قبیله قریش و پسردایی عثمان بن عفان(خلیفه سوم) بود. عثمان در سال ۲۹ق او را حاکم بصره نمود. ابن‌عامر در این شهر اقداماتی عمرانی انجام داد و به‌دستور عثمان به ایران لشکرکشی کرد. همچنین در جریان مقابله امام حسن(ع) با معاویه، از فرماندهان لشکر معاویه بود. معاویه پس از رسیدن به خلافت، دوباره حکومت بصره را به او داد. عبدالله در سال ۵۹ق در مکه درگذشت و در عرفات دفن شد.

نسب و ولادت

عبدالله بن عامر بن کُرَیز از قبیله قریش و پسردایی عثمان بن عفّان بود.[۱] مادرش دجاجة دختر اسماء سَلَمی و پدرش عامر، پسرعمه پیامبر اسلام بود که در فتح مکه مسلمان شد.[۲]

ابن‌عامر در سال چهارم هجری در مکه متولد شد. وقتی پیامبر(ص) برای عمرة القضاء به مکه رفت، وی را که سه سال داشت به حضور پیامبر بردند و پیامبر(ص) دستی بر لبان او کشید[۳] و برایش دعا کرد: «إنّی لَأرجو أن یَکون مَسقِیّاً»؛ امیدوارم سیراب شده باشد.[۴] ابن‌قُتَیبه، دعای پیامبر را این گونه نقل کرده است: «إنّی لَأرجو أن یَکون مُتَّقِیا»؛ امیدوارم پرهیزگار باشد.[۵]

ابن‌عامر دوازده پسر و شش دختر داشت.[۶] او فرزندی به نام عبدالرحمن داشت. از این رو کنیه‌اش ابوعبدالرحمن بود.[۷]

حکومت بصره

عثمان بن عفان، خلیفه سوم، در سال ۲۹ قمری ابوموسی اشعری را از حکومت بصره برکنار کرد و عبدالله بن عامر را در ۲۵ سالگی حاکم بصره نمود.[۸] عثمان به ابوموسی نوشت: «من تو را به‌سبب ناتوانی یا خیانت برکنار نساختم و بر فضل تو آگاهم، ولی خواستم رعایت پیوند خویشاوندی‌ام با عبدالله بن عامر را داشته باشم و به او دستور داده‌ام که به تو سی هزار درهم بپردازد».[۹]

اقدامات عمرانی

عبدالله بن عامر در بخشی از بصره خانه‌هایی را خرید، آنها را خراب کرد و در جای آن بازار ساخت.[۱۰] همچنین نهری در شرق بصره به‌نام مادرش (ام‌عبدالله)[۱۱] و دو نهر نیز به‌نام‌های «نهر الابله» و «نهر الاساوره» در بصره حفر و جاری ساخت.[۱۲] او نخستین کسی است که در عرفات، حوض و استخر ساخت و آب چشمه را در آنجا جاری نمود.[۱۳]

فتوحات ابن‌عامر

عبدالله بن عامر پس از رسیدن به قدرت به‌دنبال فتوحات و کشورگشایی‌هایی که از زمان خلیفه دوم آغاز شده بود، از طرف عثمان مأمور لشکرکشی به ایران شد.[۱۴] وی در مدتی که در زمان عثمان و معاویه در مسند قدرت بود، بخش‌هایی از ایران را فتح نمود که برخی با جنگ و برخی با صلح انجام شد.[۱۵] از جمله آن مناطق، شهرهای شاپور، فسا، دارابگرد، رفسنجان، اصطخر در مناطق مرکزی ایران و شهرهای سجستان، سیستان، زرنج، نیشابور، طوس، کابل، هرات، مرو، بلخ، طالقان، جوین، فاریاب، طخارستان و سرخس در شرق ایران بود.[۱۶]

حضور در جنگ جمل

امام علی(ع) در ابتدای حکومت خود در سال ۳۵ق ابن‌عامر را از حکومت بصره برکنار نمود و عثمان بن حنیف را جانشین او کرد.[۱۷] ابن‌عامر در این حال اموال بیت‌المال را برداشت و به مکه رفت. هنگامی که طلحه و زبیر با عایشه برای قیام علیه علی(ع) در مکه جمع شدند، آنها می‌خواستند به شام بروند، ولی ابن‌عامر آنها را از این تصمیم منصرف کرد و به پیشنهاد او که در بصره ثروت فراوانی است، با هم به بصره رفتند.[۱۸] ابن‌عامر جهت تدارک جنگ، اموال بسیاری در اختیار آنان گذاشت.[۱۹] وی در جنگ جمل علیه امام علی(ع) جنگید.[۲۰] فرزندش عبدالرحمن نیز در این جنگ کشته شد.[۲۱] پس از شکست لشکر جمل و کشته‌شدن طلحه و زبیر، ابن‌عامر به دمشق رفت و در آنجا ساکن شد.[۲۲]

همراهی با معاویه

ابن‌عامر در جنگ صفین، در سپاه معاویه بود.[۲۳] هر چند بعضی برای وی نقشی در جنگ صفین ذکر نکرده‌اند.[۲۴] معاویه، پس از شهادت امام علی(ع) و بیعت مردم با امام حسن(ع)، عبدالله بن عامر را همراه با سپاهی برای مقابله با امام حسن(ع) روانه مدائن کرد، ولی کار به امضای صلح‌نامه کشید.[۲۵]

وقتی معاویه به خلافت رسید، ابن‌عامر را به درخواست خودش مجدداً برای مدت سه سال حاکم بصره نمود[۲۶] و دخترش هند را نیز به ازدواج وی درآورد.[۲۷] ابن‌عامر (لعنت الله علیه) یک سال قبل از معاویه در سال ۵۹ق در مکه درگذشت و در عرفات، دفن شد.[۲۸] او قبل از مرگش عبدالله بن زبیر را وصیّ خود قرار داده بود.[۲۹]