حسین بن مسعود فراء بغوی

بَغَوی فَرّاء، ابومحمد حسین بن مسعود، مفسر، محدّث و فقیه شافعی سده پنجم و اوایل سده ششم صاحب تفسیر معالم‌التنزیل یا تفسیر بغوی است که به گفته بروکلمان -مستشرق آلمانی- مختصرِ تفسیر الکشف و البیان احمد بن محمد ثعلبی (متوفی ۴۲۷) است می‌باشد.

۱ - معرفی بغوی فراء

۱.۱ - تاریخ ولادت

بغوی فراء در جمادی الاولی ۴۳۳ به دنیا آمد. [۱][۲]

۱.۲ - زادگاه

زادگاهش را بَغ یا بَغْشور گفته‌اند. [۳][۴]

۱.۳ - وجه تسمیه فراء

به سبب شغل پدرش ( پوستین‌دوزی ) به وی نسبت فرّاء [۵][۶][۷] یا ابن فرّاء [۸][۹][۱۰] داده‌اند.

۱.۴ - القاب

او را با القابی نظیر ظهیرالدین، [۱۱] محیی‌السنة، [۱۲][۱۳][۱۴] رکن‌الدین، [۱۵][۱۶][۱۷] مقری و عالم اهل خراسان [۱۸] ستوده‌اند.

۱.۵ - اساتید

بغوی در ۴۶۰، برای دانش‌اندوزی، به مرورود رفت، [۱۹] از بزرگ‌ترین استادان وی در آن‌جا قاضی حسین بن محمد مرورودی بود. [۲۰][۲۱][۲۲]
به گفته ابن تَغری بردی، سفرهای متعددی کرد و از شیوخ بسیاری دانش اندوخت و در تفسیر، حدیث، فقه، ادبیات و علوم دیگر به مراتب عالی رسید. [۲۳][۲۴]
استادان او را در فنون مختلف تا ۳۷ تن ذکر کرده‌اند. [۲۵][۲۶][۲۷][۲۸][۲۹][۳۰]

۱.۶ - شاگردان

بسیاری نیز نزد بغوی دانش اندوخته و از او روایت کرده‌اند [۳۱][۳۲][۳۳][۳۴][۳۵] از جمله ضیاءالدین عمر، پدر فخرالدین رازی . [۳۶][۳۷]

۱.۷ - آشنایی به زبان فارسی

بغوی زبان فارسی را نیک می‌دانست و افزون بر تألیف دو اثر مستقل به زبان فارسی، در تفسیر عربی خود نیز کلمات فارسی آورده است. [۳۸]

۱.۸ - سال وفات

تاریخ درگذشت او را به اختلاف ثبت کرده‌اند، اما بنابر مشهور، در شوال ۵۱۶ در ۸۳ سالگی وفات یافت [۳۹][۴۰][۴۱][۴۲] و در کنار استادش، قاضی حسین مرورودی، به خاک سپرده شد. [۴۳][۴۴][۴۵][۴۶]

۱.۹ - زندگی زاهدانه

بغوی زندگی زاهدانه‌ای داشت و بیش‌تر اوقات خود را به عبادت، تألیف و تدریس می‌گذراند. [۴۷][۴۸][۴۹][۵۰][۵۱]

۲ - آثار بغوی

۲.۱ - تفسیر بغوی

از آثار اوست: معالم‌التنزیل یا تفسیر بغوی، که به گفته بروکلمان مختصرِ تفسیر الکشف و البیان احمد بن محمد ثعلبی (متوفی ۴۲۷) است. [۵۲][۵۳]

۲.۱.۱ - نام تفسیر بغوی

زرکلی [۵۴] نام تفسیر را لباب‌التأویل فی معالم‌التنزیل نوشته است، ولی این، عنوانِ کتاب علی بن محمد بغدادی صوفی معروف به خازن (متوفی ۷۴۱) است که معالم‌التنزیل را خلاصه کرده است. [۵۵]

۲.۱.۲ - خلاصه‌های تفسیر

تفسیر بغوی چندین بار خلاصه شده که نشان دهنده اهمیت آن است. [۵۶][۵۷]
برخی منابع، کتاب تفسیر دیگری نیز به او نسبت داده‌اند که اثری از آن در دست نیست.

۲.۱.۳ - دیدگاه‌های بغوی

بغوی در مقدمه تفسیر، دیدگاه‌های خود را درباره تفسیر، تأویل، ظاهر، باطن و تفسیر به رأی آورده است. [۵۸]

۲.۱.۴ - ویژگی‌های تفسیر

این تفسیر از نوع روایی ( مأثور ) است، و ویژگی‌هایی از این قبیل دارد: تفسیر آیه با دیگر آیات، [۵۹] ذکر احادیث مختلف در تفسیر آیه، [۶۰] پذیرش قول «اکثرالمفسّرین»، [۶۱] دقت در معانی لغوی کلمات، [۶۲][۶۳] توجه به قواعد صرفی و نحوی در تفسیر، [۶۴][۶۵][۶۶] حلّ تعارض ظاهری میان برخی آیات، [۶۷][۶۸][۶۹] اشاره به مطالب علمی و نجومی در تفسیر، [۷۰][۷۱] اشاره به چگونگی نزول و ترتیب سوره‌های قرآن، [۷۲][۷۳][۷۴] توجه به قرائت‌های قرآنی، [۷۵][۷۶][۷۷] نقد و بررسی قرائت‌های مختلف و اثرات آن‌ها بر معانی کلام، [۷۸][۷۹] توجه به « اصول فقه » در تفسیر آیات، [۸۰][۸۱] ارائه نظریات کلامی در تفسیر [۸۲][۸۳] و تفسیر برخی آیات با دیدگاه‌های کلامی اشعری . [۸۴][۸۵][۸۶]

۲.۲ - مصابیح‌السنة

کتاب دیگر وی مصابیح یا مصابیح السنة، در حدیث است که شهرت بغوی بیش‌تر به سبب تألیف آن است.

۲.۲.۱ - نام کتاب

بروکلمان نام آن را مصابیح‌الدجی و مصابیح‌السنن نیز ضبط کرده است.[۸۷]

۲.۲.۲ - تعداد احادیث کتاب

برخی تعداد احادیث آن را ۷۱۹، ۴ دانسته‌اند [۸۸][۸۹][۹۰] که از این تعداد ۳۲۵ حدیث از صحیح بخاری، ۸۷۵ حدیث از صحیح مسلم، ۱۰۵۱ حدیث از کتب مورد اتّفاق، و باقی از کتاب‌های دیگر گرفته شده است. [۹۱][۹۲]
تعداد احادیث این کتاب در چاپ بیروت، ۹۳۱، ۴ است. [۹۳]

۲.۲.۳ - اسناد اخبار

بغوی در این کتاب، اسناد اخبار را حذف کرده و خبر را به راوی اصلی ـ که از پیامبر اکرم صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلّم نقل کرده ـ نسبت داده است.

۲.۲.۴ - تقسیم‌بندی احادیث

او احادیث هر باب را به « صحاح » (احادیثی که در صحیح بخاری یا مسلم آمده) و « حِسان » (احادیثی که در دیگر « سنن » آمده) تقسیم کرده است. [۹۴]
برخی علما بر این تقسیم‌بندی خرده گرفته‌اند. [۹۵][۹۶][۹۷]

۲.۲.۵ - شروح و مختصر کتاب

این کتاب مورد عنایت علما قرار گرفت و شروح متعددی بر آن نگاشته شد. [۹۸][۹۹]
مختصری نیز از آن در دست است. [۱۰۰]

۲.۲.۶ - تکمله کتاب

مؤلف، خود « مدخلی » بر کتاب نوشت [۱۰۱] و خطیب عمری (متوفی بعد از۷۴۰) تکمله‌ای بر آن نگاشت و منبع احادیث را مشخص کرد و احادیث مناسب دیگری بر هر باب افزود و آن را مشکاة‌المصابیح نامید. [۱۰۲]
این تکمله ۵۱۱، ۱ حدیث دارد. [۱۰۳]
خطیب عمری، سپس ذیلی بر مشکاة‌المصابیح با عنوان کتاب اسماء رجال المشکاة نگاشت. [۱۰۴]

۲.۲.۷ - ترجمه‌ مشکاة

مشکاة‌المصابیح به فارسی ترجمه و شرح، [۱۰۵] و به انگلیسی ترجمه و چاپ شده است.

۲.۳ - شرح‌السنة

بغوی کتابی به نام شرح‌السنة نیز نوشته که مجموعه بزرگی است در حدیث ؛ قدیم‌ترین منبعی که نام آن را آورده معجم‌البلدان یاقوت حموی است.[۱۰۶]
بغوی در مقدمه آن اشاره می‌کند که در این کتاب مشکلات احادیث را حل، و غرایب آن را تفسیر، و از ذکر احادیث مجعول و نادرست خودداری کرده است.[۱۰۷]
تعداد احادیث آن ۳۱۸، ۴ است.
این کتاب چندبار خلاصه شده است. [۱۰۸][۱۰۹]

۲.۴ - الجمع بین‌الصحیحین

اثر دیگر او الجمع بین الصحیحین است [۱۱۰] که در تاریخ حبیب‌السیر نام آن جمع‌الجامعَین ذکر شده است. [۱۱۱]

۲.۵ - التهذیب فی الفقه

التهذیب فی الفقه، اثر دیگر بغوی، در فروع مذهب شافعی [۱۱۲] و تلخیصی است از تعلیقه قاضی حسین مرورودی [۱۱۳][۱۱۴] که غالباً بدون ذکر ادلّه فقهی است. [۱۱۵][۱۱۶]

۲.۶ - الانوار فی شمائل‌النبی

الانوار فی شمائل النبی المختار یا ارشادالانوار فی شمائل النبی المختار نیز کتاب دیگر بغوی است. [۱۱۷][۱۱۸][۱۱۹][۱۲۰]

۲.۷ - الکفایة فی الفروع

الکفایة فی الفروع یا الکفایة فی الفقه را بغوی به فارسی نوشته است. [۱۲۱][۱۲۲][۱۲۳]
اهمیت این کتاب در ذکر یا تعریف غالب و نزدیک به تمام اصطلاحات فقهی به فارسی است. [۱۲۴]

۲.۸ - ترجمة‌الاحکام

ترجمة‌الاحکام، کتاب دیگر او در فقه، نیز به زبان فارسی است. [۱۲۵][۱۲۶]

۲.۹ - آثار دیگر بغوی

الکفایة فی القراءة [۱۲۷][۱۲۸] الاربعون حدیثاً [۱۲۹] شرح الجامع للترمذی [۱۳۰] فتاوی، و نیز تعلیقات او بر فتاوی استادش قاضی حسین مرورودی [۱۳۱][۱۳۲][۱۳۳][۱۳۴][۱۳۵] شرح مختصر المزنی [۱۳۶][۱۳۷][۱۳۸] و معجم الشیوخ یا المعجم [۱۳۹][۱۴۰] آثار دیگر بغوی‌اند.

۳ - فهرست منابع


(۲) ابن تغری بردی، النّجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهره، قاهره (تاریخ مقدمه ۱۳۸۳/۱۹۶۳).
(۳) ابن خلّکان، وفیات الاعیان، چاپ احسان عباس، بیروت (بی تا).
(۴) ابن صلاح، مقدمة ابن الصلاح فی علوم الحدیث، بیروت ۱۳۹۸.
(۵) ابن عماد، شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب، بیروت (بی تا).
(۶) ابن قاضی شهبه، طبقات الشافعیّة، چاپ حافظ عبدالعلیم خان، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
(۷) ابن کثیر، البدایة والنهایة، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰.
(۸) عبدالرحیم بن حسن اسنوی، طبقات الشافعیّة، چاپ کمال یوسف حوت، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
(۹) کارل بروکلمان، تاریخ الا دب العربی، ج ۶، نقله الی العربیة یعقوب بکر، قاهره ۱۹۷۷.
(۱۰) اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج ۱، در حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ۵، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
(۱۱) حسین بن مسعود بغوی فرّاء، تفسیر البغوی، المسمّی معالم التّنزیل، چاپ خالد عبدالرحمان العک و مروان سوار، بیروت ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
(۱۲) حسین بن مسعود بغوی فرّاء، شرح السّنة، چاپ علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
(۱۳) حسین بن مسعود بغوی فرّاء، مصابیح السّنّة، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلی، محمد سلیم ابراهیم سماره، و جمال حموی ذهبی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
(۱۴) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه، کشف الظنون، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
(۱۵) محمد بن عبدالله خطیب عمری، مشکاة المصابیح، چاپ محمد ناصرالدین ألبانی، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
(۱۶) غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، تاریخ حبیب السیر، چاپ محمد دبیر سیاقی، تهران ۱۳۵۳ ش.
(۱۷) محمد بن علی داودی، طبقات المفسّرین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۱۸) محمد بن احمد ذهبی، سیراعلام النبلاء، ج ۱۹، چاپ شعیب ارنؤوط، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
(۱۹) محمد بن احمد ذهبی، العبرفی خبر من غبر، ج ۴، چاپ صلاح الدین منجِّد، کویت ۱۹۸۴.
(۲۰) محمد بن احمد ذهبی، کتاب تذکرة الحفّاظ، حیدرآباد دکن ۱۳۸۸ـ۱۳۹۰/۱۹۶۸ـ۱۹۷۰.
(۲۱) محمد بن احمد ذهبی، المشتبه فی الرجال: اسمائهم و انسابهم، چاپ علی محمد بجاوی، قاهره ۱۹۶۲.
(۲۲) خیرالدین زرکلی، الا علام، بیروت ۱۹۸۶.
(۲۳) عبدالوهاب بن علی سبکی، طبقات الشافعیّة الکبری، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمد حلو، قاهره ۱۹۶۷.
(۲۴) یوسف الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیّة والمعرّبة، قاهره ۱۳۴۶/۱۹۲۸.
(۲۵) عبدالکریم بن محمد سمعانی، الانساب، چاپ عبدالله عمر بارودی، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
(۲۶) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، کتاب طبقات المفسّرین، چاپ مورسینگ، لیدن ۱۸۳۹، چاپ افست تهران ۱۹۶۰.
(۲۷) ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ج ۲، تهران ۱۳۶۹ ش.
(۲۸) خلیل بن ایبک صفدی، کتاب الوافی بالوفیات، ج ۱۳، چاپ محمد حجیری، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
(۲۹) احمد بن مصطفی طاش کبری زاده، مفتاح السعادة و مصباح السیادة، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
(۳۰) زکریابن محمد قزوینی، کتاب آثار البلاد و اخبار العباد، چاپ فردیناند ووستنفلد، ویسبادن ۱۹۶۷.
(۳۱) محمد بن جعفر کتانی، الرّسالة المستطرفة، کراچی ۱۳۷۹/۱۹۶۰.
(۳۲) عمررضا کحّاله، معجم المؤلفین، دمشق ۱۹۵۷ـ ۱۹۶۱، چاپ افست بیروت (بی تا).
(۳۳) یحیی بن شرف نووی، التّقریب والتّیسیر لمعرفة سنن البشیر النذیر، چاپ صلاح محمد محمد عویضة، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
(۳۴) یحیی بن شرف نووی، المجموع، شرح المهذّب، بیروت (بی تا).
(۳۵) عبدالله بن اسعد یافعی، مرآة الجنان و عبرة الیقظان فی معرفة مایعتبر من حوادث الزمان، چاپ خلیل منصور، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.
(۳۶) یاقوت حموی، معجم البلدان، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ۱۸۶۶ـ۱۸۷۳، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.

۴ - پانویس

 
۱. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۶۹۵، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ۱۸۶۶ـ۱۸۷۳، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
۲. خیرالدین زرکلی، الاعلام، ج۲، ص۲۵۹، بیروت ۱۹۸۶.
۳. عبدالکریم بن محمد سمعانی، الانساب، ج۱، ص۳۷۴، چاپ عبدالله عمر بارودی، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
۴. ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۲، ص۱۳۷، چاپ احسان عباس، بیروت (بی تا).
۵. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۶۹۵، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ۱۸۶۶ـ۱۸۷۳، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
۶. ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۲، ص۱۳۷، چاپ احسان عباس، بیروت (بی تا).
۷. زکریابن محمد قزوینی، کتاب آثار البلاد و اخبار العباد، ج۱، ص۲۲۱، چاپ فردیناند ووستنفلد، ویسبادن ۱۹۶۷.
۸. محمد بن احمد ذهبی، المشتبه فی الرجال: اسمائهم و انسابهم، ج۱، ص۸۶، چاپ علی محمد بجاوی، قاهره ۱۹۶۲.
۹. عبدالرحیم بن حسن اسنوی، طبقات الشافعیّة، ج۱، ص۱۰۱، چاپ کمال یوسف حوت، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۱۰. ابن قاضی شهبه، طبقات الشافعیّة، ج۱، ص۲۸۱، چاپ حافظ عبدالعلیم خان، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۱۱. ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۱، ص۱۳۶، چاپ احسان عباس، بیروت (بی تا).
۱۲. زکریابن محمد قزوینی، کتاب آثار البلاد و اخبار العباد، ج۱، ص۲۲۱، چاپ فردیناند ووستنفلد، ویسبادن ۱۹۶۷.
۱۳. محمد بن احمد ذهبی، العبرفی خبر من غبر، ج۴، ص۳۷، ج ۴، چاپ صلاح الدین منجِّد، کویت ۱۹۸۴.
۱۴. عبدالوهاب بن علی سبکی، طبقات الشافعیّة الکبری، ج۷، ص۷۵، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمد حلو، قاهره ۱۹۶۷.
۱۵. محمد بن احمد ذهبی، کتاب تذکرة الحفّاظ، ج۴، ص۱۲۵۸، حیدرآباد دکن ۱۳۸۸ـ۱۳۹۰/۱۹۶۸ـ۱۹۷۰.
۱۶. عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، کتاب طبقات المفسّرین، ج۱، ص۱۳، چاپ مورسینگ، لیدن ۱۸۳۹، چاپ افست تهران ۱۹۶۰.
۱۷. محمد بن علی داودی، طبقات المفسّرین، ج۱، ص۱۶۱، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۸. عبدالله بن اسعد یافعی، مرآة الجنان و عبرة الیقظان فی معرفة مایعتبر من حوادث الزمان، ج۳، ص۱۶۲، چاپ خلیل منصور، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.
۱۹. عبدالوهاب بن علی سبکی، طبقات الشافعیّة الکبری، ج۷، ص۷۶، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمد حلو، قاهره ۱۹۶۷.
۲۰. ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۲، ص۱۳۴، چاپ احسان عباس، بیروت (بی تا).
۲۱. محمد بن علی داودی، طبقات المفسّرین، ج۱، ص۱۶۱، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۲۲. ابن عماد، شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب، ج۴، ص۴۹، بیروت (بی تا).
۲۳. ابن تغری بردی، النّجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهره، ج۵، ص۲۲۳، قاهره (تاریخ مقدمه ۱۳۸۳/۱۹۶۳).
۲۴. زکریابن محمد قزوینی، کتاب آثار البلاد و اخبار العباد، ج۱، ص۲۲۱، چاپ فردیناند ووستنفلد، ویسبادن ۱۹۶۷.
۲۵. حسین بن مسعود بغوی فرّاء، تفسیر البغوی، ج۱، ص۲۸ـ ۳۵، المسمّی معالم التّنزیل، چاپ خالد عبدالرحمان العک و مروان سوار، بیروت ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
۲۶. محمد بن احمد ذهبی، سیراعلام النبلاء، ج۱۹، ص۴۴۰، ج ۱۹، چاپ شعیب ارنؤوط، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
۲۷. محمد بن احمد ذهبی، کتاب تذکرة الحفّاظ، ج۴، ص۱۲۵۷ـ ۱۲۵۸، حیدرآباد دکن ۱۳۸۸ـ۱۳۹۰/۱۹۶۸ـ۱۹۷۰.
۲۸. عبدالوهاب بن علی سبکی، طبقات الشافعیّة الکبری، ج۷، ص۷۵ـ۷۶، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمد حلو، قاهره ۱۹۶۷.
۲۹. عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، کتاب طبقات المفسّرین، ج۱، ص۱۳، چاپ مورسینگ، لیدن ۱۸۳۹، چاپ افست تهران ۱۹۶۰.
۳۰. محمد بن علی داودی، طبقات المفسّرین، ج۱، ص۱۶۱، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۳۱. محمد بن احمد ذهبی، سیراعلام النبلاء، ج۱۹، ص۴۴۱، ج ۱۹، چاپ شعیب ارنؤوط، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
۳۲. محمد بن احمد ذهبی، کتاب تذکرة الحفّاظ، ج۴، ص۱۲۵۸، حیدرآباد دکن ۱۳۸۸ـ۱۳۹۰/۱۹۶۸ـ۱۹۷۰.
۳۳. عبدالوهاب بن علی سبکی، طبقات الشافعیّة الکبری، ج۷، ص۷۵ـ۷۶، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمد حلو، قاهره ۱۹۶۷.
۳۴. عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی، کتاب طبقات المفسّرین، ج۱، ص۱۳، چاپ مورسینگ، لیدن ۱۸۳۹، چاپ افست تهران ۱۹۶۰.
۳۵. محمد بن علی داودی، طبقات المفسّرین، ج۱، ص۱۶۱، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۳۶. ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۲۵۲، چاپ احسان عباس، بیروت (بی تا).
۳۷. احمد بن مصطفی طاش کبری زاده، مفتاح السعادة و مصباح السیادة، ج۲، ص۱۰۳، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
۳۸. حسین بن مسعود بغوی فرّاء، تفسیر البغوی، ج۲، ص۳۹۷، المسمّی معالم التّنزیل، چاپ خالد عبدالرحمان العک و مروان سوار، بیروت ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
۳۹. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۶۹۵، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ۱۸۶۶ـ۱۸۷۳، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
۴۰. محمد بن احمد ذهبی، کتاب تذکرة الحفّاظ، ج۴، ص۱۲۵۸، حیدرآباد دکن ۱۳۸۸ـ۱۳۹۰/۱۹۶۸ـ۱۹۷۰.
۴۱. خلیل بن ایبک صفدی، کتاب الوافی بالوفیات، ج۱۳، ص۶۳، ج ۱۳، چاپ محمد حجیری، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۴۲. عبدالوهاب بن علی سبکی، طبقات الشافعیّة الکبری، ج۷، ص۷۷، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمد حلو، قاهره ۱۹۶۷.
۴۳. ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۲۵۲، چاپ احسان عباس، بیروت (بی تا).
۴۴. محمد بن احمد ذهبی، العبرفی خبر من غبر، ج۴، ص۳۷، ج ۴، چاپ صلاح الدین منجِّد، کویت ۱۹۸۴.
۴۵. خلیل بن ایبک صفدی، کتاب الوافی بالوفیات، ج۱۳، ص۶۳، ج ۱۳، چاپ محمد حجیری، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
۴۶. ابن کثیر، البدایة والنهایة، ج۱۲، ص۱۹۳، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰.    
۴۷. ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۴، ص۲۵۲، چاپ احسان عباس، بیروت (بی تا).
۴۸. محمد بن احمد ذهبی، کتاب تذکرة الحفّاظ، ج۴، ص۱۲۵۸، حیدرآباد دکن ۱۳۸۸ـ۱۳۹۰/۱۹۶۸ـ۱۹۷۰.
۴۹. عبدالله بن اسعد یافعی، مرآة الجنان و عبرة الیقظان فی معرفة مایعتبر من حوادث الزمان، ج۳، ص۱۶۲، چاپ خلیل منصور، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.
۵۰. ابن کثیر، البدایة والنهایة، ج۱۲، ص۱۹۳، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۰.    
۵۱. غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، تاریخ حبیب السیر، ج۲، ص۳۱۹، چاپ محمد دبیر سیاقی، تهران ۱۳۵۳ ش.
۵۲. کارل بروکلمان، تاریخ الا دب العربی، ج۶، ص۱۵۲، ج ۶، نقله الی العربیة یعقوب بکر، قاهره ۱۹۷۷.
۵۳. کارل بروکلمان، تاریخ الا دب العربی، ج۶، ص۲۴۳ـ۲۴۴، ج ۶، نقله الی العربیة یعقوب بکر، قاهره ۱۹۷۷.
۵۴. خیرالدین زرکلی، الا علام، ج۲، ص۲۵۹، بیروت ۱۹۸۶.
۵۵. ج ۲، ستون ۱۵۴۰ـ۱۵۴۱، مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه، کشف الظنون، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۵۶. ج ۲، ستون ۱۷۲۶، مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه، کشف الظنون، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۵۷. کارل بروکلمان، تاریخ الا دب العربی، ج۶، ص۲۴۴، ج ۶، نقله الی العربیة یعقوب بکر، قاهره ۱۹۷۷.
۵۸. حسین بن مسعود بغوی فرّاء، تفسیر البغوی، ج۱، ص۳۴ـ۳۶، المسمّی معالم التّنزیل، چاپ خالد عبدالرحمان العک و مروان سوار، بیروت ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
۵۹. بقره/سوره۲، آیه۱۵.    
۶۰. مائده/سوره۵، آیه۵۵.    
۶۱. ابراهیم/سوره۱۴، آیه۲۷.    
۶۲. بقره/سوره۲، آیه۶۹.    
۶۳. بقره/سوره۲، آیه۲۸۶.    
۶۴. بقره/سوره۲، آیه۶۱.    
۶۵. بقره/سوره۲، آیه۱۷۷.    
۶۶. بقره/سوره۲، آیه۲۴۳.    
۶۷. آل عمران/سوره۳، آیه۱۴۳.    
۶۸. مائده/سوره۵، آیه۶۷.    
۶۹. انعام/سوره۶، آیه۶۲.    
۷۰. توبه/سوره۹، آیه۳۶.    
۷۱. یونس/سوره۱۰، آیه۵.    
۷۲. بقره/سوره۲، آیه۱۸۵.    
۷۳. بقره/سوره۲، آیه۲۸۱.    
۷۴. اسراء/سوره۱۷، آیه۱۰۶.    
۷۵. حسین بن مسعود بغوی فرّاء، تفسیر البغوی، ج۱، ص۳۰، المسمّی معالم التّنزیل، چاپ خالد عبدالرحمان العک و مروان سوار، بیروت ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
۷۶. بقره/سوره۲، آیه۹۰.    
۷۷. بقره/سوره۲، آیه۱۶۴.    
۷۸. بقره/سوره۲، آیه۱۰۲.    
۷۹. نور/سوره۲۴، آیه۳۵.    
۸۰. بقره/سوره۲، آیه۲۸۲.    
۸۱. مائده/سوره۵، آیه۲.    
۸۲. بقره/سوره۲، آیه۱۸۶.    
۸۳. مائده/سوره۵، آیه۶۴.    
۸۴. بقره/سوره۲، آیه۷.    
۸۵. انعام/سوره۶، آیه۱۰۳.    
۸۶. اعراف/سوره۷، آیه۱۴۳.    
۸۷. کارل بروکلمان، تاریخ الا دب العربی، ج ۶، ص ۲۳۵، ج ۶، نقله الی العربیة یعقوب بکر، قاهره ۱۹۷۷.
۸۸. ج ۲، ستون ۱۶۹۸، مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه، کشف الظنون، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۸۹. ج ۱، ستون ۳۱۲، اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج ۱، در حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ۵، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۹۰. ج ۱، ستون ۵۷۳، یوسف الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیّة والمعرّبة، قاهره ۱۳۴۶/۱۹۲۸.
۹۱. ج۲، ستون ۱۶۹۸، مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه، کشف الظنون، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۹۲. ج ۱، ستون ۵۷۳، یوسف الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیّة والمعرّبة، قاهره ۱۳۴۶/۱۹۲۸.
۹۳. حسین بن مسعود بغوی فرّاء، مصابیح السّنّة، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلی، محمد سلیم ابراهیم سماره، و جمال حموی ذهبی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۹۴. حسین بن مسعود بغوی فرّاء، مصابیح السّنّة، ج۱، ص۱۱۰، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلی، محمد سلیم ابراهیم سماره، و جمال حموی ذهبی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۹۵. ابن صلاح، مقدمة ابن الصلاح فی علوم الحدیث، ج۱، ص۱۸، بیروت ۱۳۹۸.
۹۶. یحیی بن شرف نووی، التّقریب والتّیسیر لمعرفة سنن البشیر النذیر، ج۱، ص۲۰، چاپ صلاح محمد محمد عویضة، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۹۷. محمد بن جعفر کتانی، الرّسالة المستطرفة، ج۱، ص۱۴۵، کراچی ۱۳۷۹/۱۹۶۰.
۹۸. ج ۲، ستون ۱۶۹۸ـ۱۷۰۲، مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه، کشف الظنون، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۹۹. کارل بروکلمان، تاریخ الا دب العربی، ج۶، ص۲۳۵ـ۲۳۷، ج ۶، نقله الی العربیة یعقوب بکر، قاهره ۱۹۷۷.
۱۰۰. کارل بروکلمان، تاریخ الا دب العربی، ج۶، ص۲۳۵، ج ۶، نقله الی العربیة یعقوب بکر، قاهره ۱۹۷۷.
۱۰۱. حسین بن مسعود بغوی فرّاء، مصابیح السّنّة، ج۱، ص۱۱۰، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلی، محمد سلیم ابراهیم سماره، و جمال حموی ذهبی، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۱۰۲. محمد بن عبدالله خطیب عمری، مشکاة المصابیح، ج۱، ص۶ـ ۸، چاپ محمد ناصرالدین ألبانی، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
۱۰۳. محمد بن عبدالله خطیب عمری، مشکاة المصابیح، ج۱، مقدمه ألبانی، صح، چاپ محمد ناصرالدین ألبانی، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵.
۱۰۴. کارل بروکلمان، تاریخ الا دب العربی، ج۶، ص۲۳۹، ج ۶، نقله الی العربیة یعقوب بکر، قاهره ۱۹۷۷.
۱۰۵. کارل بروکلمان، تاریخ الا دب العربی، ج۶، ص۲۴۰ـ۲۴۲، ج ۶، نقله الی العربیة یعقوب بکر، قاهره ۱۹۷۷.
۱۰۶. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۶۹۵، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ۱۸۶۶ـ۱۸۷۳، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
۱۰۷. حسین بن مسعود بغوی فرّاء، شرح السّنة، ج۱، ص۵۱ ـ۵۳، چاپ علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
۱۰۸. ج ۲، ستون ۱۰۴۰ـ ۱۰۴۱، مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه، کشف الظنون، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۱۰۹. کارل بروکلمان، تاریخ الا دب العربی، ج۶، ص۲۴۲، ج ۶، نقله الی العربیة یعقوب بکر، قاهره ۱۹۷۷.
۱۱۰. ابن خلّکان، وفیات الاعیان، ج۲، ص۱۳۶، چاپ احسان عباس، بیروت (بی تا).
۱۱۱. غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، تاریخ حبیب السیر، ج۲، ص۳۱۹، چاپ محمد دبیر سیاقی، تهران ۱۳۵۳ ش.
۱۱۲. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۶۹۵، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ۱۸۶۶ـ۱۸۷۳، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
۱۱۳. عبدالرحیم بن حسن اسنوی، طبقات الشافعیّة، ج۱، ص۱۰۱، چاپ کمال یوسف حوت، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۱۱۴. ج ۱، ستون ۵۱۷، مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه، کشف الظنون، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۱۱۵. ج ۲، ستون ۱۰۴۰ـ ۱۰۴۱، مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه، کشف الظنون، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۱۱۶. کارل بروکلمان، تاریخ الا دب العربی، ج۶، ص۲۴۳، ج ۶، نقله الی العربیة یعقوب بکر، قاهره ۱۹۷۷.
۱۱۷. ج ۱، ستون ۱۹۵، مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه، کشف الظنون، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۱۱۸. ج ۱، ستون ۳۱۲، اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج ۱، در حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ۵، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۱۱۹. ج ۶، ۲۴۴، کارل بروکلمان، تاریخ الا دب العربی، ج ۶، نقله الی العربیة یعقوب بکر، قاهره ۱۹۷۷.
۱۲۰. عمررضا کحّاله، معجم المؤلفین، ج۴، ص۶۱، دمشق ۱۹۵۷ـ ۱۹۶۱، چاپ افست بیروت (بی تا).
۱۲۱. ج ۲، ستون ۱۴۹۹، مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه، کشف الظنون، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۱۲۲. ج ۱، ستون ۳۱۲، اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج ۱، در حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ۵، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۱۲۳. غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، تاریخ حبیب السیر، ج۲، ص۳۱۹، چاپ محمد دبیر سیاقی، تهران ۱۳۵۳ ش.
۱۲۴. ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ج۲، ص۹۲۹، ج ۲، تهران ۱۳۶۹ ش.
۱۲۵. مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، ص۳۹۷، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۱۲۶. ج ۱، ستون ۳۱۲، اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج ۱، در حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ۵، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۱۲۷. ج ۲، ستون ۱۴۹۹، مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه، کشف الظنون، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۱۲۸. ج ۱، ستون ۳۱۲، اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج ۱، در حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ۵، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۱۲۹. محمد بن احمد ذهبی، سیراعلام النبلاء، ج۱۹، ص۴۴۰، ج ۱۹، چاپ شعیب ارنؤوط، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
۱۳۰. ج ۶، ۲۴۴، کارل بروکلمان، تاریخ الا دب العربی، ج ۶، نقله الی العربیة یعقوب بکر، قاهره ۱۹۷۷.
۱۳۱. عبدالوهاب بن علی سبکی، طبقات الشافعیّة الکبری، ج۵، ص۱۴۴، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمد حلو، قاهره ۱۹۶۷.
۱۳۲. عبدالوهاب بن علی سبکی، طبقات الشافعیّة الکبری، ج۷، ص۷۵، چاپ محمود محمد طناحی وعبدالفتاح محمد حلو، قاهره ۱۹۶۷.
۱۳۳. ابن قاضی شهبه، طبقات الشافعیّة، ج۱، ص۲۸۱، چاپ حافظ عبدالعلیم خان، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۱۳۴. غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، تاریخ حبیب السیر، ج۲، ص۳۱۹، چاپ محمد دبیر سیاقی، تهران ۱۳۵۳ ش.
۱۳۵. محمد بن علی داودی، طبقات المفسّرین، ج۱، ص۱۶۲، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۳۶. ابن قاضی شهبه، طبقات الشافعیّة، ج۱، ص۲۸۱، چاپ حافظ عبدالعلیم خان، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۱۳۷. یحیی بن شرف نووی، المجموع، ج۹، ص۲۲۹، شرح المهذّب، بیروت (بی تا).
۱۳۸. یحیی بن شرف نووی، المجموع، ج۹، ص۲۳۱، شرح المهذّب، بیروت (بی تا).
۱۳۹. ج ۱، ستون ۳۱۲، اسماعیل بغدادی، هدیة العارفین، ج ۱، در حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ۵، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
۱۴۰. ج ۶، ۲۴۴، کارل بروکلمان، تاریخ الا دب العربی، ج ۶، نقله الی العربیة یعقوب بکر، قاهره ۱۹۷۷.