مسبحات سوره هایی هستند که با تسبیح خدا آغاز می شوند. نام «مسبحات» بر این سوره ها، توسط خود پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم قرار داده شده است.[۱] و در روایت معصومین علیهم السلام نیز این کلمه آمده است.

«مسبّحات» اسم فاعل از ماده ی «سبّح» است و «سبح» در لغت به معنای حمد، ستایش، تقدیس، پاک و منزه دانستن است.

تعداد سور مسبحات

در این که سور مسبحات کدام سوره ها می باشد، اختلافاتی وجود دارد. اقوال مختلف در این مورد به شرح زیر است:

الف- هفت سوره:

اسراء،

حدید، 

حشر،

صف،

جمعه،

تغابن، (سور صف، جمعه و تغابن در مصحف کنونی به همین ترتیب، آمده اند یعنی در مصحف کنونی ابتدا سوره صف قرار داد، بعد جمعه و تغابن که هر سه از سور مسبّحات هستند)

اعلی؛

افرادی که قائل به این نظر هستند همه سوره هایی که با یکی از مشتقات ریشه (س ب ح) آغاز می شود را جزء سور مسبحات می دانند.[۲]

ب- شش سوره: حدید، حشر، صف، جمعه، تغابن، اعلی؛

مرحوم آیت الله سید علی قاضی رحمه الله طبق نقل علامه طباطبائى رحمه الله، به شاگردان توصیه می نمودند مسبحات‌ ست‌ّ را هر شب تلاوت کنند. و علامه طباطبائی می فرمایند ما به ایشان عرضه داشتیم که در خبر مسبحات خمس است که سوره اعلى را ندارد ولی ایشان با وجود این، سخت مصر بودند که مسبحات‌ ست‌ قرائت شود زیرا خودش هم چیزهایى میدانست که از اساتید سینه بسینه اخذ کرده‌ بود.[۳]

آیة الله جوادی آملی نیز از مسبحات ششگانه نام می برد.[۴]

همچنین در سنن نسائی نیز آمده است: أخبرنا أحمد بن عمرو بن السرح قال أخبرنا بن وهب قال سمعت معاویة[۵] یحدث عن بحیر بن سعد عن خالد بن معدان قال کان رسول الله صلى الله علیه وسلم لا ینام حتى یقرأ المسبحات و یقول إن فیهن آیة کألف آیة قال معاویة إن بعض أهل العلم کانوا یجعلون المسبحات ستا سورة الحدید والحشر والحواریین وسورة الجمعة والتغابن وسبح اسم ربک الاعلى.[۶]

سوره ای که در قول ۶ سوره نسبت به ۷ سوره ندارد سوره اسراء است. این سوره با "سبحان" آغاز می شود بر خلاف سوره های دیگر که با "سبِّح" یا"سَبَّحَ" یا "یسبّح" یعنی یک فعل آغاز می گردد.

ج- پنج سوره: حدید، حشر، صف، جمعه، تغابن؛

عده ای تنها پنج سوره ای که با "سَبَّحَ، یُسَبِّحُ " آغاز می شود، مسبحات دانسته، سوره اسراء که با مصدر "سبحان" و سوره اعلی که با فعل امر "سبِّح" آغاز می شود را جزء مسبحات نمی دانند.

علامه مجلسی در مرآة العقول از «تهذیب» شیخ طوسی نقل می کند که مسبحات سوره هائی هستند که با "سبح یا یسبح" آغاز می شوند.

بسیاری از تفاسیر نیز این پنج سوره را مسبحات خوانده اند.[۷]

د_ هفت سوره: حدید، حشر، صف، جمعه، تغابن و اعلی، به علاوه دو سوره فرقان و تبارک؛

آیت الله معرفت دو سوره فرقان و ملک که با «تبارک» شروع شده اند را نیز علاوه بر هفت سوره ای که با تسبیح شروع می شوند محتمل شمول مسبحات میداند و می نویسد: "والسور المسبحات سبع او تزید الی تسع لو جعلنا التبارک تسبیحاً کما هو الراجح".[۸]

از بین این اقوال دو قول از همه مشهورتر است، یکی قولی که سوره های قرآن را هفت سوره آغاز شده با یکی از مشتقات «سبح» می داند و دیگری قولی که مسبحات را پنج سوره آغاز شده با سبح و یسبح می داند. از بین این دو قول، قول دوم روایت موقوفه ای از عرباض بن ساریه دارد که در تفسیر ابوالفتوح رازی چنین آمده است: "عرباض بن ساریه روایت کرد که: رسول- علیه السّلام- هیچ شب بنخفتى تا مسبّحات بنخواندى و گفتى در این سورتها آیتى است که فاضلتر است از هزار آیت. گفتند: مسبّحات کدام است؟ گفت: سورة الحدید و الحشر و الصّفّ و الجمعة و التّغابن".[۹]

البته برخی نقل های این روایت اسامی مسبحات را ندارد. چنانچه ابن کثیر روایت را چنین آورده است: قال الإمام أحمد: حدثنا یزید بن عبد ربه، حدثنا بقیة بن الولید، حدثنی بجیر بن سعد عن خالد بن معدان عن ابن أبی بلال عن عرباض بن ساریة أنه حدثهم أن رسول اللّه صلّى اللّه علیه و سلّم کان یقرأ المسبحات قبل أن یرقد و قال: «إن فیهن آیة أفضل من ألف آیة»، و هکذا رواه أبو داود و الترمذی و النسائی من طرق عن بقیة به.[۱۰]

فضایل مسبحات

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نمی خوابید مگر آنکه مسبحات را می خواند و می فرمود: در این سوره ها آیه ای است که از هزار آیه برتر است. پرسیدند: مسبحات کدام است؟ فرمود: سوره های حدید و حشر و صف و جمعه و تغابن.

امام باقر علیه السلام فرموده اند: "من قراء المسبحات کلها قبل اَن ینام لم یمت حتی یدرک القائم و اِن مات کان فی جوار محمد النبی صلی الله علیه و آله وسلم". یعنی هر کس سور مسبحات را قبل از خواب قرائت کند نمی میرد تا حضرت قائم علیه السلام را درک کند و اگر بمیرد در کنار رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم خواهد بود.[۱۱]