حسن بن علی بن فضّال تَیمُلی کوفی، از راویان موثق شیعه و از اصحاب خاص امام رضا(ع)، برخی وی را از اصحاب اجماع می‌دانند. حسن به حضور امام کاظم(ع) نیز رسیده است. وی در ابتدا از فطحیه بود و به امامت عبدالله افطح فرزند امام صادق (ع) اعتقاد داشت ولی پس از مرگ عبدالله افطح، معتقد به امامت امام کاظم شد و پس از امام کاظم نیز جزو اصحاب امام رضا قرار گرفت. با وجود اعتقاد اولیه‎اش به فطحیه، عالمان رجالی وی را از نظر تقوا و وثاقت در نقل حدیث ستوده‌اند. وی در سال ۲۲۴ق درگذشت. از او کتاب‌هایی همچون کتاب الصلاة و کتاب الزکوة برجای مانده است.

نسب و کنیه

ابو علی «حسن بن علی بن فضال» بن عمر بن أیمن[۱] یا فضال تَیملی بن ربیعة بن بکر، بنده آزاد شده تیم الله بن ثعلبه بود.[۲] وی از خاندان بنی فضّال است که از خانواده‌های علمی شیعه به شمار می‌روند و در میان آنان محدّثان بسیاری وجود داشته است.

بنی فضال پس از امام جعفر صادق (ع) به امامت عبداللّه افطح، فرزند آن حضرت، اعتقاد پیدا کردند؛ ولی در عین حال افرادی مورد اعتماد در روایت و ثقه بودند؛ نقل شده است عده‎ای از امام عسکری(ع) درباره اعتبار روایات نقل شده توسط بنی فضال سوال کردند و وی در جواب فرمود: «خذوا ما رووا و ذروا ما رأوا؛ به روایات آنان عمل کنید؛ ولی معتقدات آن‌ها را کنار بگذارید.»[۳]

کنیه‌اش ابا محمد است[۴] و برخی نیز کنیه‌اش را ابا‎بکر ذکر کرده‌اند که ظاهرا با ابن بکر اشتباه شده است.[۵]

جایگاه رجالی

برخی از نویسندگان رجالی، حسن بن فضال را از اصحاب اجماع بر شمرده‌اند؛[۶] وی در منابع رجالی بسیار توصیف و تکریم شده و به فضل، علم، فقه و دیانت ستوده شده است.

شیخ طوسی درباره وی می‌گوید: «حسن بن فضال از امام رضا (ع) نقل کرده و از نزدیکان ایشان محسوب می‎شد و مردی جلیل القدر، عظیم المنزله و در حدیث و روایاتش ثقه بوده است.»[۷]

محسن امین درباره وی گفته است: «هر چند تاریخ رجوع وی از فطحیه مورد اختلاف است ولی این از اعتبار روایات وی نمی‌کاهد و مجالی برای توقف در عمل به روایات وی نیست، چه آن روایاتی که در زمان فطحی بودن نقل کرده چه بعد از آن، به ویژه آن که امام عسکری(ع) امر به اعتماد بر روایات بنی فضال کرده است.»[۸]

کشی با نقل روایتی تاریخی از فضل بن شاذان درباره میزان زهد و تقوای حسن بن فضال، وی را از راویان مورد اعتماد برمی‌شمارد.[۹]