وحی نبوی بررسی نقش پیامبر در پدیده وحی ربانی گلپایگانی - در نقد نظریه دکتر سروش
وحی نبوی بررسی نقش پیامبر در پدیده وحی ربانی گلپایگانی - در نقد نظریه دکتر سروش
مسئله وحی در اندیشه و باور دینی، بهویژه در نگاه ادیان وحیانی و علی الخصوص اسلام از اهمیت بسیار ویژهای برخوردار است؛ پدیده غیبی و خارق العادهای که پیامبران الهی از آن بهرهمندند و از این طریق آن به معارف و حقایقی دست یافته و بر اساس مأموریت الهی خویش آنها را به بشر ابلاغ میکنند.
از ابنکلاب معتزلی تا سروش
گواهی قرآن و روایات و براهین عقلی و حتی شهودی و اجماع همه مسلمانان حکایت از آن دارد که هم لفظ و هم محتوای قرآن از خداوند است و این لفظ و محتوا گاه به صورت مستقیم و گاه به واسطه فرشته وحی به پیامبر(ص) ابلاغ شده است. برخی معتقدند که انتساب لفظ و محتوای قرآن به پیامبر(ص) خطایی بیسابقه در تاریخ اسلام است و در تاریخ اسلام کسی نبوده که هم لفظ و هم محتوای قرآن را منسوب به پیامبر(ص) بداند و از نقش پیامبر در فرآیند تولید قرآن سخن بگوید.
بر اساس منابع تاریخی تنها در سده سوم هجری ابنکلاب معتزلی معتقد بوده که محتوای قرآن از خداست و جبرئیل محتوای آن را از خداوند گرفته و خودش آن را در قالب الفاظ ریخته است! نظریه ابنکلاب در زمان خود با نقدهای بسیاری مواجه شد و حتی معتزلیان نیز وی را از خود راندند.
قرآن، کلام الهی یا کلام پیامبر(ص)
حدود سه سال قبل عبدالکریم سروش در مصاحبهای با رادیو زمانه درباره قرآن اظهار نظری کرد که باعث تعجب خیلیها شد. او در آن مصاحبه اعلام کرد که قرآن نه کلام خدا، بل کلام پیامبر(ص) است. آن مصاحبه با واکنشهای مختلفی در محافل حوزه و دانشگاه داخل و خارج کشور مواجه شد و سیل نقد و نظرها بر آراء و اندیشههای سروش روان شد.
نقدها و واکنشها به یک خطای بزرگ
مخصوصاً آیتالله سبحانی، از مراجع تقلید طی نامهای نقدهایی بر اندیشه سروش در باب وحی قرآنی وارد کرد و پس از تلاش مجدد آقای سروش برای پاسخ دادن به این نقدها و ادامه یافتن این تبادل نامهها و گفتوگوها، خطای رأی وی بیش از پیش درباره این موضوع آشکار شد. چند سال قبل از آن بهاءالدین خرمشاهی، قرآنپژوه و مترجم قرآن نیز در یادداشتی با عنوان «پاسخهایی به قرآنستیزان» به ادعاهایی مبتنی بر بشری بودن قرآن کریم پاسخ داده بود.
تبادل نامهها بین سروش و آیتالله سبحانی بهانهای برای انتشار هرچه بیشتر آرای سروش در باب وحی قرآنی در جوامع حوزوی و دانشگاهی شد و قرآنشناسان و قرآنپژوهان را به ارائه پاسخی درخور به این ادعا در قالبهای پایاننامه، رساله و کتاب در این زمینه برانگیخت. بسیاری از فضلا و محققان نیز که در برابر این خطا احساس مسئولیت میکردند، پاسخهای خود را در اشکال مختلف، بهویژه از طریق فضای مجازی منتشر کردند.
از «پاسخ به تهمتها» تا «قرآن گفتار الهی»
غلامعلی حدادعادل «پاسخی به تهمتها (یک حرف از هزاران)» را نگاشت و به اصطلاح خود پس از سالها سکوت در برابر ناسزاهای چندساله عبدالکریم سروش علیه خود، به شبهه وی پاسخ گفت. ابوالفضل بهرامپور، قرآنشناس جوابیهای بر شبهات سروش منتشر کرد، «شبهات جدید قرآنی» به قلم حجتالاسلام محمدعلی رضایی اصفهانی تحریر شد، حجتالاسلام علی نصیری «قرآن گفتار الهی» را نگاشت و... .
در این میان حتی افرادی از طیف روشنفکران دینی نیز نتوانستند سکوت کنند و درصدد پاسخ به آرای عجیب عبدالکریم سروش در خصوص قرآن و وحی الهی برآمدند. از جمله این افراد عبدالعلی بازرگان، فرزند مهدی بازرگان بود که در قالب مقالهای به شبهات سروش پاسخ داد: «چگونه ممکن است قرآن کلام پیامبر باشد، در حالی که در این کتاب 332 بار فرمان «قل» (بگو) به پیامبر داده شده و او عیناً این فرمان را با ذکر کلمه «قل» در قرآن آورده است!».
«وحی نبوی»؛ بررسی نقش پیامبر در پدیده وحی
پاسخ به شبهات و انحرافات سروش همچنان ادامه داد؛ اخیراً کتابی تحقیقی با عنوان «وحی نبوی» با زیرعنوان بررسی نقش پیامبر در پدیده وحی به قلم حجتالاسلام والمسلمین علی ربانی گلپایگانی به رشته تحریر درآمده است.
«وحی نبوی» (بررسی نقش پیامبر در پدیده وحی) بر آن است تا از قدسی و ماوراءالطبیعی بودن وحی و آوردههای وحیانی دفاع کند؛ دیدگاهی که همواره مورد قبول بیشتر مسلمانان و بلکه مورد اجماع آنان بوده و نظریههای مخالف آن به عنوان نظریههایی شاذ و بدعتآمیز به شمار آمده و در آن به پرسشهای بسیاری درباره وحی و قرآن کریم پاسخ داده شده است.
از جمله پرسشهایی که این کتاب در صدد پاسخ گفتن بدانها بوده است عبارتند از:
1. آیا پیامبر(ص) در معنا و محتوای وحی نقش فاعلی داشته است؟
2. آیا معارف و احکام دینی تحت تأثیر عقاید و معرفت های عصر پیامبر(ص) و جزیرةالعرب پدید آمده است؟
3. آیا دانش پیامبر(ص) در زمینه طبیعت شناسی، تاریخ و انسان شناسی در حد دانش و آگاهی مردم عصر او، به خصوص جزیرةالعرب بوده است؟
4. آیا وحی از مقوله احساس و الهام شاعرانه است؟
5. آیا وحی از سنخ تجربههای دینی مؤمنانه و عارفانه است؟ 6. آیا در پیروی از پیامبر(ص) نسبت به احکام عبادی و غیر عبادی تفاوتی وجود دارد؟
در این تحقیق اثبات شده است که پیامبران الهی در وحی، نقش قابلی داشتهاند، نه نقش فاعلی. آنان وحی را در عالیترین مرتبه و متناسب با ظرفیت وجود خود فهم کرده و برخورداری از ویژگی عصمت بدون کم و کاست آن را دریافت و به بشریت ابلاغ کردهاند. این تحقیق از سه بخش تشکیل شده است: در بخش اول دیدگاه سروش درباره وحی تبیین و دلایل وی نقل و بررسی شده، بخش دوم وحی و تجربههای بشری است و بخش سوم نیز نتایج و پیامدهای نظریه سروش در باب وحی را تبیین و تحلیل کرده است.
«وحی نبوی» (بررسی نقش پیامبر در پدیده وحی) به قلم حجتالاسلام علی ربانی گلپایگانی، در شمارگان 2500 نسخه، قیمت 10 هزار تومان و در 320 صفحه از سوی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی منتشر شده است.
حجتالاسلام ربانی گلپایگانی از صاحبنظران برجسته علوم عقلی در حوزه علمیه قم (بهویژه در حوزههای کلام جدید و کلام تطبیقی) و از شاگردان مبرز آیتالله سبحانی است که آثار متعددی در حوزههای کلام و عقاید اسلامی، کلام تطبیقی، کلام جدید و... به رشته تحریر درآورده است.
این نویسنده پیش از این نیز اثری در حوزه وحی با نام «وحیشناسی: بررسی دیدگاههای قدیم و جدید درباره ماهیت و ویژگیهای وحی» نگاشته بود.
عقاید استدلالی (ترجمه محاضرات فی الالهیات)، دین و دولت، ریشهها و نشانههای سکولاریسم، الکلام المقارن: بحوث مقارنه فی عقائد الاسلامیه، محاضرات فی الالهیات: لسماحه العلامه المحقق جعفر السبحانی، آشنایی با کلام جدید و فلسفه دین، هرمنوتیک و منطق فهم دین، درآمدی بر شیعهشناسی، کلام تطبیقی (2 جلد)، اندیشههای مطهر، درآمدی بر کلام جدید، دروس فی الشیعه و التشیع، براهین و نصوص امامت، جبر و اختیار: بررسی مکاتب جبر و اختیار از دیدگاه قرآن و اصول فلسفی، ایضاح الحکمه فی شرح بدایه الحکمه، جامعیت و کمال دین، معرفت دینی از منظر معرفتشناسی، فطرت و دین ، ما هو علم الکلام، امامت در بینش اسلامی، فرق و مذاهب کلامی، قواعد و روشهای کلامی و... از دیگر آثار قلمی این محقق فاضل هستند.
راهنمای آزمون ارشد و دکتری رشته علوم قرآن و حدیث+مطالب آموزنده قرآنی و حدیثی+علایق شخصی