علوم قرآن و حدیث

عدم تناقض مهربان بودن خداوند با عذاب کردن مجرمین در آتش

خداوند یک هفتادم مهربانی و شفقت خودش رو به مادران عطا کرده و مادران اینقدر مهربان و فرزندانشان را دوست دارند که نمی خوان سختی و مشقتی به اصطلاح عامیانه خاری به پای فرزندشان فرو بره، (پس) خداوند رحیم و مهربان چطور بندگانش را باآتش در جهنم می سوزاند؟

قبل از ورود به توضیح در جواب، سؤالی را مطرح می‌کنیم:

فرض کنید پادشاهی به لطف و شفقت و مهربانی در میان رعیت خویش معروف است، آیا این صفت او دال بر این می شود که قاتلان و سارقان و مجرمان را عقوبت نکند؟!

آری، در قرآن نیز در معرفی رحمت و مهربانی پروردگار این رحمت را فعلا عمومی اعلام نموده و سپس خبر از اختصاصی شدن آن در آینده می‌دهد؛ به طوری که در آیۀ 156 سورۀ اعراف می‌فرماید:

«رحمتم همه چیز را فرا گرفته است و در آینده آن را مخصوص کسانی قرار خواهم داد که تقوا پیشه می کنند و زکات می پردازند و کسانی که قطعا به آیات ما ایمان می آورند».

و این معنی در بسیاری از آیات قرآن واضح است، و اگر بنا بر این بود که همگان با وجود گناهان و نا فرمانی ها و جنایات، همواره در دنیا و آخرت مشمول رحمت پرودگار باشند؛ پس چرا در قرآن در کنار وعده های بهشتی و نعمت های فراوان آخرتی به اهل تقوی و مؤمنینی که اعمال صالح انجام می دهند، به طغیان کنندگان و برگزینندگان دنیا و ستمگران و کافرین و مشرکین و منافقین، عقوبت های شدید و آتش سوزان وعده داده شده است؟ و آیا اگر غیر از این بود با عدالت منافات نداشت؟!

ودر تأیید همین معناست که در ادعیه و از جمله در بخشی از دعای معروف افتتاح خطاب به خداوند گفته می شود:

«و یقین نموده‌ام که تو در جایگاه عفو و مهربانی، مهربان ترین مهربانان؛ و در جایگاه عقوبت و انتقام، شدیدترین عقوبت کنندگان می باشی».

وانگهی خداوند در جایگاه های مختلف قرآن معیار محبت و انزجار خویش را نسبت به بندگانش اعلام نموده، و هرگز اینگونه نبوده است که تمام بندگان مورد محبت و لطف و مرحمت او باشند؛ و تنها فعلا طبق آیه ای که از سورۀ اعراف ذکر شد رحمتی از پروردگار همگان را فرا گرفته است.

و در قرآن، از جمله به صراحت اعلام شده است که خداوند؛ تجاوزگران و کافران و ستمگران و متکبران فخرفروش و خیانت کاران گناهکار، و فساد کنندگان و اسراف کنندگان را، دوست نمی دارد.

و در مقابل از جمله اعلام نموده است که؛ تقوا پیشه کنندگان و نیکوکاران و پاکیزگی جویندگان و صابرین و توکل کنندگان، و عدالت ورزان و توبه کنندگان را، دوست می دارد.

و جالب اینجاست که نقل درست حدیث مربوط به محبتی که خداوند در میان بندگان خویش قرار داده است که از جمله با آن مادر نسبت به فرزندش محبت و دلسوزی می کند، و در سؤال فوق به صورت ناقص و دگرگون نقل شده است؛ باز به وضوح همین معنی و اختصاصی شدن رحمت پروردگار در آینده را تبیین می کند.

عین حدیث مزبور در تفسیر امام حسن عسکری[۱] به این صورت است، که در تفسیر «رحیم» از قول امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب می‌فرمایند:

«یعنی رحیم نسبت به بندگان مومن، و از رحمتش آن است که صد رحمت خلق نموده است و تنها یک رحمت از آن را در میان تمامی خلائق قرار داده است؛ و با همان است که مردم به یکدیگر مهربانی می کنند و مادر نسبت به فرزندش محبت و دلسوزی می نماید و مادران حیوانات نسبت به اولادشان تمایل و علاقه دارند. پس هنگامی که روز قیامت فرا رسد خداوند این یک رحمت را به آن نود و نه رحمت دیگر اضافه می کند و با آن به امت محمد رحم می‌نماید.»

پس با تمام مآخذ واضح است که خداوند هرچند رحمت عامی را در دنیا برای همگان مقدر فرموده است، ولی رحمت او در آخرت اختصاصی و ویژۀ اهل تقوی با ابعاد مختلف آن خواهد شد. و بدون آنکه خداوند به بندگان هیچ گونه ظلمی روا دارد، این مجرمین هستند که خودشان را از شایستگی مشمول رحمت واسعۀ او بودن خارج می‌کنند و در معرض عذاب و سخط او قرار می‌دهند؛ همانطور که امام سجاد در فرمایشی در کتاب اعلام الوری[۲] می فرمایند:

«با وجود وسعت رحمت خداوند، از کسی که هلاک می‌شود، تعجب است که چگونه هلاک می‌شود؟!»

۱) التفسیر المنسوب الی امام الحسن العسکری، حسن بن علی علیه السلام ۲۶۰-۲۳۲ق، مدرسة الامام المهدی، چاپ اول، قم ۱۴۰۹ق، ص۳۷.

۲) إعلام الوری بأعلام الهدی، الفضل بن الحسن الطبرسی ۵۴۸-۴۶۸ق، مؤسسة آل البیت، چاپ اول، قم ۱۴۱۷ق، ج۱ ص۴۸۹.