آیا به احادیث عمار ساباطی می توان اعتماد کرد?

اگر به کتاب معجم رجال الحدیث آیت الله خویی، عنوان «عمار بن موسى الساباطی‏» مراجعه بفرمایید، استاد خویی توضیحات خوبی ذیل این عنوان آورده اند. ایشان می فرمایند: عمار، اگر چه فاسدالمذهب است و فطحی می باشد اما ثقه است... شیخ طوسی به روایتی که عمار در نقل آن منفرد باشد عمل نمی کرد. (فتلخص مما ذكرنا: أنه لا ینبغی الإشكال فی وثاقة عمار بن موسى و لكنه مع ذلك ذكره العلامة فی (6) من الباب 12 من حرف العین، و ابن داود فی (348) فی القسم الثانی. و الوجه فی ذلك فساد عقیدة عمار و بقائه على الفطحیة إلى أن مات... و قد مر عن الشیخ أیضا أنه لا یعمل بما ینفرد عمار بروایته فإنه ضعیف فاسد العقیدة... همان/ص 263)

در علم رجال حال تک تک روات حدیث (با توجه به کتب معتبر رجال و مجموعه احادیث نقل شده راوی) مورد بررسی قرار می گیرد و سپس با بررسی مجموعه سند، آن حدیث از حیث سندی در یکی از این تقسیم بندی های کلی زیر قرار می گیرد: خبر واحد یا متواتر؛ خبر واحد هم در یک تقسیم بندی بر چهار گونه است: صحیح، موثق، حسن و ضعیف.

توضیح کوتاهی درباره این 4 قسم:

صحیح: سندی که تمام سلسله راویان سند امامی عادل و ضابط بوده و سند به معصوم منتهی گردد.

موثق: سندی که حداقل یک نفر از سلسله راویان سند، غیر امامی توثیق شده باشد و سایر افراد سند امامی عادل ضابط باشند و سند به معصوم منتهی گردد.

حسن: سندی که حداقل یک نفر از سلسله راویان سند، امامی ممدوح توثیق نشده باشد و سایر افراد سند امامی عادل ضابط باشند و سند به معصوم منتهی گردد.

ضعیف: سندی است که اعتبار آن از جهت اوصاف راویان ثابت نشده باشد.

احادیث ضعیف به یک معنا احادیثی هستند که به تنهایی قابل اعتماد نیستند و نمی توان به آنها تمسک نمود؛ البته ممکن است ضعف سندی برخی احادیث با قرائن دیگر (مثلا شهرت فتوایی) برطرف شود اما به تنهایی قابل اعتماد و تمسک نیستند. احادیث جعلی بخشی از احادیث ضعیف محسوب می شوند، نه همه آنها؛ یعنی همه احادیث ضعیف جعلی نیستند اما همه احادیث جعلی ضعیفند.

روایات عمار ساباطی در بهترین حالت، موثق می باشد.

إسماعیل بن أبی زیاد السكونی‏ هم بنا بر مشهور عامی است اما مطابق آنچه در نرم افزار درایه النور آمده (و این نرم افزار بر مبنای مبانی آیة الله زنجانی تنظیم شده)، ظاهرا ثقه می باشد لذا روایات او نیز در بهترین حالت، موثقه است.

استاد خوئی ذیل عنوان این راوی توضیحات خوبی داده اند که عینا پاسخ شما را هم در بردارد و آن اینکه: (بنا بر مبنای ایشان) در حجیت خبر واحد، عدالت راوی و اعتقادات او شرط نیست بلکه وثاقت او کفایت می کند و اسماعیل سکونی هم از نظر ایشان، ثقه است.

اما «النعمان‏ بن ‏ثابت ‏أبوحنیفة» اهل رای و قیاس بود و بر مبانی اختراعی و خودساخته اش فتوا می داد! در کتب رجالی، وی را توثیق نکرده اند! برخی طعنه هایش به امامیه، و نیز برخی روایات ساختگی اش را می توانید در کتب رجالی ذیل عنوان «النعمان‏ بن ‏ثابت ‏أبوحنیفة» مطالعه فرمایید.

*****

ابوالیقضان عمار بن موسی ساباطی، اهل کوفه و ساکن مداین بود و از امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام روایت نموده است. و به وی نسبت فتحی مذهب بودن داده ‏اند که اگر این نسبت صحیح باشد باز به صحت روایات او خدشه ای وارد نیست. امام کاظم علیه‏السلام فرمود: «من از خدای خود خواستم که عمار را به من ببخشد و او بخشید». کشی نیز در رجال خود، این روایت را ذکر نموده است. و علمای رجال از او به عنوان یکی از بزرگان علم حدیث که حلال و حرام دین از آنان گرفته می‏ شود نام برده‏اند، اصحاب نیز به احادیث او عمل کرده‏اند و روایات نقل شده از او فراوان است و اگر کسی کتاب‏های حدیث را ملاحظه کند به کثرت روایات او پی خواهد برد. شیخ طوسی در کتاب «فهرست» می ‏فرماید: «عمار، کتاب بزرگ و زیبایی دارد که مورد اعتماد است». عمار ساباطی دو برادر دیگر نیز به نام‏های قیس و صباح داشت که از امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام روایت نموده ‏اند و آنان نیز مورد اطمینان اهل حدیث می‏ باشند.

*****

اسحاق‎بن‎عمار: هرچند فرزندان عمار (اسماعیل، یونس، یوسف، قیس، و اسحاق) از اعتبار و شهرت برخوردارند، و همگان براساس روایاتی که مورد استناد رجال شناسان است به روشنی از سوی امام صادق (ع) تأیید شده‎اند و کسان بسیاری از راویان از آنان حدیث نقل کرده‎اند، اسحاق از اعتبار و شهرت بیشتری برخوردار است. او روایاتی بسیار در مسائل فقه، اخلاق و کلام نقل کرده و راویان پس از وی نیز به اعتبار صحت منقولات او، از وی نقل حدیث کرده‎اند. گویند که او دارای تألیفی به نام کتاب نوادر بوده است.

برخی از رجال شناسان نام و احوال اسحاق‎بن‎عماربن‎حیان تغلبی را با اسحاق‎بن‎عماربن‎موسی یاباطیِ فطحی مذهب درآمیخته‎اند و با این برداشت نادرست او را «فطحی» دانسته و اعتبار او را کاسته‎اند. گویا این اشتباه بر اثر تشابه نام و نام پدر این دو روی داده است، وگرنه نام جد، نسبت، لقب، کینه و مذهب این دو با یکدیگر متفاوت است.

افزون بر اینها، ذکر نام برادران اسحاق بن عمار ساباطی ممتاز می‎سازد. برخی هم بر این باورند که اساساً فردی به نام اسحاق‎بن‎عمار ساباطی وجود نداشته است و آنچه در کتابهای رجال آمده، دربارة اسحاق‎بن‎ عمار صیرفی کوفیِ امامی است که از وثوق و اعتماد امامیان برخوردار بوده است.

این نکته نیز درخور یادآوری است که رجال شناسانی که وجود اسحاق‎بن‎عمار ساباطی فطحی مذهب را پذیرفته‎اند، او را نیز معتمد و ثقه به شمار آورده‎اند.