علوم قرآن و حدیث

آموزش اعراب عدد و معدود در زبان عربی (عدد اصلی - عدد ترتیبی)

عدد، کلمه ای است که بر تعداد یا ترتیب اشیاء و اشخاص دلالت دارد.

عدد، بر دو قسمت است: 1) عدد اصلی 2) عدد ترتیبی

عدد اصلی، دارای ساختار متفاوتی است که عبارتند از:

1 - عدد مفرد: (1 تا 10) و (100) و (1000)

2 - عدد مرکب: (11 تا 19)

3 - عقود: (20، 30، 40، 50، 60، 70، 80، 90)

4 - معطوف: (21 تا 99)

هر کدام از اعداد اصلی و معدود آنها دارای احکام خاص خود هستند که به آنها می پردازیم.

عدد 1 و 2:

عدد 1 (واحد: برای مذکر/ واحدة: برای مؤنث) عدد 2 (اثنانِ، اثنَینِ: برای مذکر/ اثنتانِ، اثنتَینِ: برای مؤنث)

الف) اول معدود می آید سپس عدد.

ب) عدد نقش صفت دارد، بنابراین از معدود تبعیت می کند.

دخلَ الطّالبُ الواحدُ / دَخَلَ طالبٌ واحدٌ / دخلتْ الطالبةُ الواحدةُ / رأیتُ معلمةً واحدةً / سلمتُ برجلٍ واحدٍ.

جاءَ طالبانِ اثنانِ./ نتعلمُ فی المدرسهِ لُغتَینِ اثنتَینِ/ هذانِ کتابانِ اثنانِ/ قرأتُ کتابَینِ اثنَینِ.

اعداد 3 تا 10:

الف) اول عدد می آید، سپس معدود.

ب) عدد دارای اعراب اصلی است.

ج) معدود همیشه جمع است و مجرور.

د) عدد از نظر مذکر و مؤنث، عکس معدود می آید.

جاء ثلاثةُ كُتُبٍ/ رأیتُ أربعَ بناتٍ/ دخلَ خمسةُ معلمینَ و خمسُ معلماتٍ.

اعداد 11 تا 19 :

الف) عدد مرکب هر دو جزء آن مبنی بر فتحه است، بجز عدد 12 که معرب است.

ب) معدود آنها همیشه مفرد است و منصوب ( تمیز ) و بعد از عدد می آید.

11 ( أحدَ عشرَ ) برای مذکر / (إحدی عشرة) برای مؤنث

جاءَ أحدَ عشرَ رجلاً. / جاءتْ إحدی عشرة امرأةً.

12 ( اثنا عشر ) برای مذکر و حالت مرفوع / ( اثنی عشر ) برای مذکر و حالت منصوب و مجرور.

( اثنتا عشرة ) برای مؤنث و حالت مرفوع/ ( اثنتی عشره ) برای مؤنث و حالت منصوب و مجرور.

جاءَ اثنا عشرَ رجلاً / رأیتُ اثنی عشرَ رجلاً / مررتُ بإثنی عشر رجلاً

جاءتْ اثنتا عشرة امرأةً / رأیتُ اثنتی عشرة امرأةً / سلمتُ علی اثنتی عشرة امرأةً

13 تا 19 که هر دو جزء آنها مبنی است و معدود آنها مفرد است و منصوب. قسمت اول آنها از نظر مذکر و مؤنث، عکس معدود می آید و قسمت دوم آنها موافق معدود است.

جاءتْ ثلاث عشرة طالبةً و ثلاثة عشر طالباً.

20، 30، تا 90 (عُقود):

الف) اعداد عقود از نظر اعراب دارای اعراب فرعی و ملحق به جمع مذکر سالم هستند.

ب) معدود آنها که بعد از آنها می آید، مفرد است و منصوب.

ج) خود اعداد عقود برای مذکر و مؤنث یکسان بکار می روند.

حضَرَ عشرونَ طالباً / قرأتُ عشرینَ کتاباً / سلمتُ علی عشرینَ معلمةً

21 تا 99 (معطوف):

الف) اول عدد می آید، سپس معدود.

ب) معدود همیشه مفرد است و منصوب (تمیز)

ج) قسمت اول اعداد معطوف از نظر مذکر و مؤنث عکس معدود می آید و معرب است. قسمت دوم موافق معدود است و دارای اعراب عقود ملحق به جمع مذکر سالم است.

تَخرَّجَ خمسةٌ و عشرونَ طالباً / قرأتُ خمساً و ثلاثینَ مقالةً

100 و 1000 ( مائة، الف ):

الف) برای مذکر و مؤنث یکسان بکار می روند.

ب) با توجه به نقششان معرب هستند.

ج) اول عدد می آید سپس معدود.

د) معدود همیشه مفرد است و مجرور.

علی الشجرهِ مائةُ طائرٍ. / فی البُحیرةِ الفُ سمکهٍ.

میان عدد و معدود نباید فاصله باشد.

وقتی معدود جمع مکسر است و مجرور ( 3 تا 10 ) برای مذکر و مؤنث بودن، مفرد آنها معیار است.

اگر در آخر عدد و معدود صفتی باشد، برای معدود است نه عدد: جاءَ عشرونَ شاباً شجاعاً.

(بضع و بضعة) ملحق به اعداد ( 3 تا 10 ) است. جاء بضعةُ رجالٍ و بضعُ نساءٍ.