علوم قرآن و حدیث

نکات مهم و کنکوری تاریخ قرآن آیت الله معرفت (فصل سوم)

ترتيب، نظم و عدد آيات در هر سوره در زمان حيات پيغمبر اکرم (ص) و با دستور آن بزرگوار انجام شده و توقيفى است و بايد آن را تعبّدا پذيرفت و به همان ترتيب سوره‏اى را تلاوت کرد.

درباره نظم و ترتيب سوره ‏ها ميان اهل نظر اختلاف است: سيّد مرتضى علم الهدى و آيت الله خويى، برآنند که قرآن همچنان که هست، در زمان حيات پيامبر (ص) شکل گرفته است‏.

بيشتر محقّقين و تاريخ‏نويسان براساس روايات وارد شده در اين‏باره، برآنند که جمع و ترتيب سوره‏ها بعد از وفات پيغمبر (ص) براى نخستين بار به دست على، امير مؤمنان (ع)، سپس زيد بن ثابت و ديگر صحابه بزرگوار انجام گرفت و تقريبا جمع قرآن به دست صحابه، پس از رحلت پيامبر (ص) از امور مسلّم تاريخ است.

على (ع) نخستين کسى بود که پس از وفات پيغمبر (ص) به جمع قرآن مشغول شد و بر حسب روايات مدت شش ماه در منزل نشست و اين کار را به انجام رساند.

ابن نديم گويد: اولين مصحفى که گردآورى شد مصحف على بود و اين مصحف نزد آل جعفر بود.

وصف مصحف حضرت على (ع):

ترتيب دقيق آيات و سور، طبق نزول آنها، مکى پيش از مدنى در اين مصحف رعايت شده بود

قرائت آيات، طبق قرائت پيغمبر اکرم (ص) که اصيل ترين قرائت بود، ثبت شده بود و هرگز براى اختلاف قرائت در آن راهى نبود.

اين مصحف مشتمل بر تنزيل و تأويل بود؛ يعنى موارد نزول و مناسبتهايى را که موجب نزول آيات و سوره‏ها بود، توضيح مى‏داد، البته در حاشيه مصحف.

خليفه اول، از زيد بن ثابت براى جمع قرآن دعوت کرد. نخستين اقدام وى آن بود که اعلام کرد: هر کس هرچه از قرآن نزد خود دارد، بياورد. از هيچ کس، هيچ چيز را به عنوان قرآن نمى‏پذيرفتند، مگر آنکه دو شاهد ارائه دهند که آنچه آورده‏اند جزء قرآن است. شاهد اول، نسخه خطى، يعنى نوشته ‏اى که حکايت از وحى قرآنى داشته باشد؛ شاهد دوم، شاهد حفظى، يعنى ديگران نيز شهادت دهند که آن را از زبان پيغمبر اکرم (ص) شنيده ‏اند.

نخستين کسى که سوره‏هاى قرآن را مرتب نمود، سالم مولى ابى حذيفه بود. سالم عنوان مصحف را پيشنهاد کرد و گفت: همانند اين کتاب (صحيفه ‏هاى جمع شده) را در حبشه ديدم که آن را «مصحف» مى‏ گفتند. همه حاضران نام مصحف را براى صحيفه‏ هاى جمع شده پذيرفتند.

مصحف ابن مسعود:

ترتيب سوره ‏ها چنين بود: سبع طوال، مئين، مثانى، حواميم، ممتحنات و مفصلات.

اين مصحف 111 سوره داشت؛ زيرا فاقد سوره حمد و سوره‏ هاى معوذتين بود.

ين مصحف در بسيارى از آيات و کلمات قرآنى، با مشهور مخالفت دارد؛ زيرا ابن مسعود بر اين باور بود که مى ‏توان کلمات قرآن را به مترادف آن تبديل کرد.

مصحف ابىّ بن کعب‏

ترتيب سوره‏هاى مصحف ابى بن کعب تقريبا هماهنگ با ترتيب مصحف ابن مسعود بود.

دو سوره به نامهاى خلع و حفد بيش از مصاحف ديگر دارد.

ميان دو سوره فيل و قريش، بسم الله الرحمان الرحيم، نيامده و آن دو، يک سوره پنداشته شده است‏.

سوره زمر با «حم» شروع شده بود و در نتيجه حواميم اين مصحف به جاى هفت سوره، هشت سوره است.

مصحف عبد الله بن مسعود: مرجع اهل کوفه مصحف ابىّ بن کعب: مورد توجه مردم مدينه

مصحف ابو موسى اشعرى: بصره مصحف مقداد بن اسود: دمشق

کميته يکسان نمودن مصاحف‏:

زيد بن ثابت که از انصار بود و سعيد بن عاص و عبد الله بن زبير و عبد الرحمان بن حارث بن هشام که از قريش بودند. اين چهار تن اعضاى اوليه کميته يکى کردن مصحفها به‏شمار مى‏آمدند که زيد بر آنان رياست داشت. آنان از عهده انجام اين کار برنيامدند لذا از ابىّ بن کعب، مالک بن ابى عامر، کثير بن افلح، انس بن مالک، عبد اللّه بن عباس، مصعب بن سعد، عبد اللّه بن فطيمه و به روايت ابن سيرين و ابن سعد و ديگران از پنج تن ديگر که جمعا 12 نفر بودند کمک گرفتند.

حذيفة بن يمان اولين کسى بود که درباره يکى کردن مصحفها سخن گفت و سوگند ياد کرد که به نزد خليفه خواهد رفت و از او خواهد خواست که فقط يک قرائت بين مسلمانان معمول باشد.

سال آغاز يکى کردن مصحفها: ابن حجر گفته است: آغاز اين امر، در سال بيست و پنجم هجرى، سال دوم يا سوم خلافت عثمان بود. استوارترين دليل بر اينکه تاريخ آغاز يکى کردن مصاحف به سال بيست و پنجم بوده، روايت ابن ابى داود از مصعب بن سعد است‏.

کميته يکى کردن مصاحف در انجام مأموريت خود سه مرحله اساسى را طى کرد:
جمع‏آورى منابع و مآخذ صحيح‏

قابله مصحف هاى واحد با يکديگر

جمع ‏آورى مصحف ها و يا صفحه‏هايى که قرآن در آنها ثبت شده بود از جميع بلاد اسلامى و محو و نابود کردن آنها.

تنها مصحف ابن مسعود محفوظ مانده بود که وى از تسليم آن به عبد اللّه بن عامر خوددارى کرد.

تعداد مصحف هاى عثمانى‏:

ابن ابى داود تعداد آنها را شش مجلد مى‏داند که هريک به يکى از شش مرکز مهم اسلامى آن روز ارسال شد: مکّه، کوفه، بصره، شام، بحرين و يمن. وى اضافه مى‏کند که علاوه بر اين شش مجلد، يک جلد نيز در مدينه نگه داشته شد که آن را به نام «امّ» و يا «امام» مى‏ناميدند.

ابن نجّار اوّلين کسى است که شرح حال مصحفهاى مساجد را نوشته است‏.

مشخصات کلى مصحف هاى عثمانى‏:

اين مصحفها به احزاب و اعشار و اخماس، تقسيم‏بندى نشده بود و مملو از غلطهاى املايى و تناقضهايى در رسم الخط بوده است که علت آن، ابتدايى بودن خطى است که صحابه در آن زمان مى‏شناخته‏اند.

ترتيب‏

نداشتن نقطه و علامت‏

غلطهاى املايى‏

از خط نبطى، خط نسخ به وجود آمد که امروز نيز شناخته شده و باقى است و از خط سريانى، خط کوفى پيدا شد که خط حيرى ناميده مى‏شد.

ابن مقله، در آغاز قرن چهارم هجرى در زيبايى خط نسخ کوشيد و خط نسخ را به حد اعلاى کمال خود رساند، به نحوى که هم‏اکنون متداول است.

وقتى حجاج بن يوسف ثقفى از جانب عبد الملک بن مروان (75- 86 ه) حاکم عراق بود، مردم با به کار بردن نقطه در خط، حروف نقطه‏دار را از حروف بدون نقطه تميز مى‏دادند و اين کار به وسيله يحيى بن يعمر و نصر بن عاصم، شاگردان ابو الاسود دئلى متداول شد. علت اين عمل وجود موالى بود که در اين وقت تعداد آنان رو به گسترش گذاشت‏.

علايمى که هم‏اکنون براى بيان حرکات حروف متداول است و مأخوذ از حروف مى‏باشد، از ابتکارات خليل بن احمد است.

وجود غلطهاى املايى در مصحف، خللى در اساس و کرامت قرآن ايجاد نکرد؛ زيرا:
واقع قرآن آن است که خوانده مى‏شود، نه آنچه نوشته مى‏شود. کتابت به هر اسلوبى باشد، مادام که قرائت صحيح و درست به نحوى که در زمان پيامبر (ص) و صحابه او متداول بوده، باقى باشد، موجب هيچ ضرر و زيانى نخواهد شد.
تخطئه کتابت قرآن، ايرادى است به نويسندگان اوليه، از نظر جهل و يا سهل‏انگارى آنان، و ايرادى به خود کتاب نيست که «لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَکِيمٍ حَمِيدٍ».

غلطهاى املايى در مصحف همچنين باقى بود و تغيير داده نشد و مسلمانان ‏از عدم تغيير اين اغلاط به سلامت کتاب خود و عدم تحريف آن در طىّ قرنها، استناد مى‏کردند.

نخستين کسى که در راه تکميل کتابت مصحف و زيبايى خط آن قدم برداشت، خالد بن ابى الهياج از اصحاب امير المؤمنين على (ع) بود که در حدود سال صدم هجرى درگذشته است.

در اوائل قرن چهارم، خط زيباى نسخ، جاى خط کوفى را گرفت و اولين مصحف به خط نسخ، به دست خطاط معروف، محمّد بن علىّ بن الحسين بن مقله (272- 328 ه) نوشته شد.

خط نسخ عربى، در قرن هفتم هجرى به دست ياقوت بن عبد اللّه موصلى (متوفاى 689) به حدّ اعلاى کمال خود رسيد. او با خط زيباى خود، هفت مصحف نوشت.

نخستين بار در حدود سال 950 هجرى مطابق 1543 ميلادى، قرآن در بندقيه به چاپ رسيد، ولى پس از چاپ، مقامات کليسا به معدوم کردن آن دستور دادند.

به سال 1200 هجرى مطابق با 1785 ميلادى، مولا عثمان در پطرزبورگ روسيه، قرآن را چاپ کرد و اين اولين چاپ اسلامى قرآن بود.