خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال علامه حلی

خُلاصَةُ الأقْوال فی مَعْرفَةِ أحْوالِ الرّجال مشهور به رجال حِلّی، از اصول هشتگانه رجالی شیعه؛ (جزء 4 کتب متاخر رجالی شیعه که عبارتند: فهرست زین الدین، معالم العلماء ابن شهر آشوب، خلاصة الآقوال علامه حلی و رجال ابن داوود) اثر مشهور علامه حلی (متوفای ۷۲۶ هجری) در جرح و تعدیل راویان به تفکیک توثیق و تضعیف راویان.

درباره مؤلف

ابومنصور جمال‌الدین، حسن بن یوسف بن مطهّر حلّی (۶۴۸-۷۲۶ قمری) معروف به علامه حلّی، از علمای شیعه قرن هشتم قمری است. مناظرات و آثار او موجب گرایش سلطان محمد خدابنده به تشیع و رواج مذهب شیعه در ایران گردید. علامه حلی دارای تالیفات بسیاری در علوم فقه، اصول، عقاید، فلسفه، منطق، دعا و... است.

وی دارای سه کتاب رجالی خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، کشف المقال فی معرفه الرجال، ایضاح الاشتباه است.


تاریخ تألیف

علامه حلی چنان كه در كتابی، شرح حال سید مرتضی ذكر كرده كتاب خویش را در سال ۶۹۳ هجری تألیف نموده است.

ترتیب مطالب

كتاب خلاصة الأقوال به دو قسمت تقسیم شده است:

قسمت اول: شامل كسانی است كه به آنها اعتماد می‌شود و روایت آنها مقبول است.

قسمت دوم: كسانی كه در مورد روایت آنها توقف می‌شود و به جهت عدم اعتماد، قول آنها مقبول نیست.

اسماء روات نیز بر اساس حروف الفباء تنظیم شده و برای هر نام یک باب در نظر گرفته شده و تمام رواتی كه همنام هستند یكجا آمده‌اند تا اشتراک اسامی هم تمییز داده شود.

عملکرد علامه در توثیق ها و تضعیف ها

اعتماد بر توثیق و تضعیف های رسیده از پیشینیان.

وکالت از امام معصوم، ملازم با عدالت دانسته شده است.

کثرت روایت مشایخ حدیث از راوی، نشانه وثافت اوست.

ترحم یکی از ائمه بر شخصی نشانه وثاقت اوست. (مراد از ترحم، گفتن عبارت «رحمه الله» هنگام یاد کردن از شخص مرحوم است.)

ویژگی ها

رجال علامه حلی مرجعی بسیار معتبر برای شناختن روات شیعه است و وثاقت و ضعف راویان را خیلی واضح و بدون ابهام بیان كرده است.

علامه، كتاب خویش را به ابواب گوناگون تقسیم نموده و در هر باب یک نام را ذكر كرده و به دنبال آن اشتراكات آن را روشن نموده كه مثلا نام «سیف» مربوط به سه نفر است... و نام سلیمان شش نفر و...

علامه در بسیاری موارد نظر دیگر علمای رجال را نیز نقل كرده؛ امّا در پایان نظر خودش را در تأیید یا رد نظر آنان آورده است.

نحوۀ تلفظ و نوشتن صحیح اسامی رواتی كه ممكن است اشتباه خوانده شوند را تذكر داده است.

در این كتاب به نوعی طبقه روات روشن شده و امامانی كه هر راوی از آنها روایت نقل كرده نیز مشخص شده‌اند.

ارزش و اعتبار

از جمله نكاتی كه باعث اعتبار و ارزش این كتاب شده عبارت است از اینكه:

مؤلف كتاب علامه حلی است که بیش از ۱۰۰ تألیف در رشته‌های گوناگون نگاشته و از حیث علم و تقوا زبانزد همگان است، آنچنان كه قبل از بلوغ به مقام رفیع اجتهاد نایل گشته بود.

علامه بسیاری از مطالب خود را از كتبی نقل كرده كه آن كتب به دست ما نرسیده و تنها راه اطلاع از مضمون آنها مراجعه به كتبی نظیر «خلاصة الأقوال» است.

نسبت به مطالب نقل شده از كتبی كه نسخه آنها موجود است به عنوان نسخه‌ای قدیمی و معتبر است كه صحت نسخه‌های دیگر كتب را تأیید می‌كند.
نسخه‌های مربوط به زمان مؤلف موجود است كه از نظر صحت انتساب و مطالب موجود در كتاب هیچ شک و شبهه‌ای باقی نمی‌ گذارد.

پژوهش های پیرامون کتاب

بخاطر توجه و عنایتی که به کتاب شده، بسیاری از بزرگان آن‌را خلاصه كرده یا بر آن حاشیه زده‌ یا ترجمه نموده‌اند.

منتخب
منتخبی با نام «الوجیزة فی الرجال» از محمد رضا بن اسماعیل موسوی شیرازی.
حواشی و تعلیقات
آقا بزرگ تهرانی نزدیک به ۱۰ تعلیقه و حاشیه که توسط بزرگان بر این كتاب زده شده را نام می برد:

حاشیه توسط شهید ثانی

حاشیه‌ای توسط شیخ عزالدین حسین بن عبدالصمد حارثی متوفای ۹۸۴ هجری‌
تعلیقاتی از شیخ سلیمان بن عبدالله ماحوزی متوفای ۱۱۲۱ هجری‌
تعلیقۀ سید علی بن عبدالکریم نیلی نجفی صاحب كتاب منتخب الانوار المضیئة
حواشی قاضی نورالله شوشتری
و...

ترجمه

خلاصة الأقوال در سال ۱۱۲۹ هجری توسط محمد باقر بن محمد حسین تبریزی به فارسی ترجمه شده است.

نسخه ها

نسخه‌های موجود كتاب عبارتند از:

نسخه‌ای در كتابخانه نجف اشرف كه تاریخ نگارش آن ۷۶۶ هجری بوده و علامت قرائت و بلاغ مشایخ بر آن هست. این نسخه در سال ۸۴۲ هجری وقف كتابخانه غرویه شده است.

نسخه‌ای در مخزن كتابخانۀ آیت الله صدر كه بر مصنف كتاب قرائت شده و علامه در پایان قسم اول و قسم دوم كتاب دو اجازه بر آن نوشته كه تاریخ آنها سال ۷۱۵ هجری است.

نسخه‌ای كه از نسخه فرزند فخر المحققین نوشته شده و اجازۀ فخر المحققین برای فرزندش در انتهای آن دیده می‌شود.

نسخه‌ای به خط شاه مرتضی، پدر فیض کاشانی كه در سال ۹۸۵ هجری نوشته شده و میرزا لطف علی تهرانی متوفای ۱۳۵۰ هجری به آخر آن مستدركاتی اضافه نموده است.