نشست کتاب معیار از سلسله نشست‌های موسسه اطلاعات در نقد کتاب، با موضوع نقد ترجمه قرآن کریم با برگردان حجت‌الاسلام‌ و المسلمین محمدعلی کوشا، مدرس سطوح عالی حوزه و قرآن‌پژوه معاصر با حضور مترجم، حجت‌الاسلام‌ و المسلمین محمدعلی خسروی، پژوهشگر حوزه قرآن و معارف اسلامی، به عنوان منتقد و مسعود رضوی به عنوان دبیر جلسه، 10 اسفند 1401 در نمایشگاه دائمی کتاب موسسه اطلاعات برگزار شد.

تنها ترجمه قرآن با درس و مباحثه

در ابتدای جلسه حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدعلی کوشا، ضمن گرامیداشت نام و یاد مرحوم حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمود دعایی، مدیرمسئول فقید موسسه اطلاعات، او را شخصیتی برجسته خواند و گفت: امثال مرحوم دعایی سبب رشد و اعتلای فکر و فرهنگ بوده و هستند. وجود ارجمند مرحوم دعایی در سال‌های پس از انقلاب پر از خیرات و برکات، به‌ویژه جذب گروه‌های گوناگون فکری در این مملکت بود.

این مترجم قرآن کریم در ادامه و در بیان ویژگی‌های ترجمه خود از قرآن کریم، عنوان کرد: درباره این ترجمه به‌تفصیل در ۲۳ صفحه در مؤخره بیان کردم، ازاین‌رو قبل از خواندن ترجمه، خواندن مؤخره لازم خواهد بود.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین کوشا با اعلام اینکه ترجمه وی از قرآن کریم ۲۹ ویژگی نسبت به دیگر ترجمه‌های قرآن کریم از قرن چهارم تاکنون دارد، اضافه کرد: یکی از ویژگی‌ها این است که این ترجمه از سوره حمد تا سوره ناس به شکل تدریس در کلاس درس و به صورت مباحثه با دوستان شکل گرفته است.

ترجمه‌ای که ۱۰ سال طول کشید

وی با تأکید بر اینکه این ترجمه ۱۰ سال به طول انجامید، افزود: ما در این مدت، ابتدا آیات را تجزیه و ترکیب می‌کردیم، بعد نکات بلاغی را توضیح می‌دادیم، آنگاه ترجمه خود از آیه را در کلاس ارائه و آن را نقد و بررسی می‌‌کردیم. بنابراین تاکنون هیچ ترجمه‌ای از قرآن کریم نمی‌یابید که به صورت تدریس و مباحثه پیش رفته باشد که این مهم‌ترین ویژگی ترجمه بنده از قرآن کریم است.

این قرآن‌پژوه و مترجم ادامه داد: بعد از ده سال کار ترجمه قرآن، دو سال تمام به بازخوانی و ویراستاری آن پرداختم و در این مسیر از بهاءالدین خرمشاهی و نادعلی عاشوریور یکی از فضلای جوان و ادیب قم به نام محمد جوکار و دیگرانی برای بازخوانی و نمونه‌خوانی و ویراستاری کمک گرفتم.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین کوشا با تأکید بر اینکه این ترجمه حاصل اندیشه جمعی است، اضافه کرد: بنده فقط باعث و بانی شدم که در حوزه علمیه قم، مسئله ترجمه قران رونق بگیرد. درباره فن ترجمه قرآن حاصل تجربیات این سال‌های بنده در ترجمه قرآن را در کتابی تحت عنوان «شیوه‌نامه ترجمه قرآن» در بیش از ۲۰۰ صفحه نوشته‌ام که هنوز منتشر نشده است و می‌تواند قابل توجه و استفاده مترجمان باشد.

وی تصریح کرد: معتقدم در هر قرن، نیم قرن، ربع قرن و بلکه در هر ده سال یک بار باید یک ترجمه جدید از قرآن ارائه شود، زیرا نثر ما دائم در حال تطور است. خود من تمام ترجمه‌های قرآن از ترجمه تفسیر طبری در قرن چهارم تا امروز را بررسی کرده‌ام.

توسعه فرهنگی قرآن‌پژوهی

این مترجم قرآن کریم ضمن اشاره به اینکه پس از انقلاب تحولی در ترجمه قرآن ایجاد شده است، افزود: بنده یکی از خیرات و برکات انقلاب اسلامی را توسعه فرهنگی در بُعد قرآن‌پژوهی می‌دانم و به سهم خودم موفق شدم کلاس‌های فن ترجمه را در حوزه علمیه قم دایر کنم.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین کوشا در ادامه با بیان اینکه بعد از اتمام ترجمه قرآن نیازمند کمک فرهیختگان قرآنی هستم، گفت: ترجمه خودم را عاری از نقد نمی‌دانم و لذا از دوستان فکری و فرهنگی ادب فارسی و عربی درخواست می‌کنم، با نقد و بررسی این ترجمه کمک کنند در چاپ دوم به کمال خودش برسد.

وی در پایان یکی از ویژگی‌های مهم ترجمه خود از قرآن کریم را پانوشت‌های آن خواند که همه از نگاه فنی در ترجمه است.

ترجمه کامل قرآن به زبان دیگر محال است

حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدعلی خسروی، پژوهشگر حوزه قرآن و معارف اسلامی و منتقد نشست سخنان خود را با پرسش «انتظارمان از ترجمه قرآن چیست؟» آغاز کرد و گفت: ترجمه به معنای برگردان یک متن از یک زبان به زبان دیگر است. هرچه زبان مبدأ فاخرتر و فصیح‌تر باشد، به همان مقدار ترجمه مشکل‌تر است، تا جایی که اگر در فصاحت و بلاغت در اوج باشد، ترجمه کامل آن غیرممکن است.

وی در ادامه با آوردن مثالی از شعر حافظ و ترجمه آن به زبان عربی، گفت: شعر حافظ چند بطن و معنا دارد و اصلاً قابل ترجمه نیست. حال اگر همین مسئله را به بالاتر تسری دهیم، قرآن کریم ۷۰ بطن دارد که هر چه می‌خوانی و وارد می‌شوی، دروازه دیگری گشوده می‌شود، از حد فصاحت و بلاغت گذشته و به اعجاز رسیده است، لذا ترجمه کامل قرآن به هر زبان دیگری، غیرممکن است.

این پژوهشگر حوزه قرآن و معارف اسلامی با بیان مثالی درباره غیر ممکن بودن ترجمه کامل قرآن، عنوان کرد: مرحوم آیت‌الله طباطبایی در تفسیر آیه ۱۰۲ سوره بقره می‌فرماید ۱۴ وجه در این تفسیر است هر وجهی را گاهی به سه وجه تقسیم می‌کنند، به‌طوری‌که وقتی تمام احتمالات را در نظر بگیریم، یک میلیون و ۲۶۰ هزار احتمال از این آیه برمی‌آید. اینجا مترجم هرچقدر هم تلاش کند، نهایتاً می‌تواند سه احتمال را در ترجمه خود جای دهد و باقی احتمالات جا می‌ماند.

ترجمه ما را از متن قران بی‌نیاز نمی‌کند

حجت‌الاسلام‌والمسلمین خسروی سخن با تأکید بر اینکه هرچه سخن فخیم‌تر و والاتر باشد، برگردان و ترجمه آن دشوارتر و در قرآن محال است، اضافه کرد: کسی تصور نکند ترجمه همان قرآن به تمام معنا است. حتی نباید تصور کرد ترجمه مثل قرآن است. لذا ترجمه ما را بی‌نیاز از متن قرآن نمی‌کند؛ بلکه ترجمه راهی مطمئن برای رسیدن به قرآن، طریقی برای آموزش و وسیله‌ای برای انس با آن است.

وی ادامه داد: اصل قرآن است. باید این پندار اشتباه را از ذهن بیرون کرد که می‌شود با ترجمه تنهای قرآن به حقیقت قرآن رسید. اعجاز قرآن در احیاگری آن است، این خصلت احیاگری در متن آن است و ترجمه آدم را به آن متن نزدیک می‌کند.

این پژوهشگر حوزه قرآن و معارف اسلامی در ادامه گفت: هیچ مترجمی ادعا نکرده و نمی‌کند که تمام حقیقت قرآن در ترجمه من است. ترجمه تابلوی نقاشی از یک گلستان است، اما وقتی به زیبایی حقیقی می‌رسید که وارد خود گلستان شوید و نسیم سحرگاهی به صورتتان بخورد و آن را حس کنید و این حس در متن عربی قرآن است.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین خسروی ادامه داد: هر مترجمی کوشیده با رنگ‌آمیزی‌ها و شیوه‌های مختلف، به‌گونه‌ای گلستان قرآن را توصیف و منتقل کند، لذا علاوه بر اینکه ترجمه قرآن ما را از متن قرآن بی‌نیاز نمی‌کند، هیچ ترجمه‌ای ما را از ترجمه دیگر قرآن بی‌نیاز نمی‌کند زیرا هرکدام به نوعی قرآن را منعکس می‌کند.

وی در پایان ترجمه حجت‌الاسلام‌والمسلمین کوشا از قرآن را از ترجمه‌های خوب و کم‌اشتباه از قرآن توصیف کرد و گفت: ایشان بیش از ۳۰ سال تجربه کار روی قرآن را دارد و تنها شخصیت و عالمی است که تمام ترجمه‌های قرآن از قرن چهارم تاکنون را بررسی و نقد کرده است بنابراین ترجمه او از بسیاری از آن اشکالات مبرا و منقح شده است.