علوم قرآن و حدیث

تعریف احکام منجّز در اصول فقه - احکام منجز به احکام واصل به مکلّفِ فاقد عذر اطلاق می‌شود.

احکام منجّز، به آن دسته از احکام شرعی می‌گویند که در آخرین مرتبه از مراتب حکم قرار دارد.

مراتب چهارگانه حکم

مرحوم «صاحب کفایة» معتقد است حکم دارای مراتب 4گانه است[۱]:

۱. مرتبه اقتضاء؛

۲. مرتبه انشا؛

۳. مرتبه فعلیت؛

۴. مرتبه تنجّز.

تعاریف

مرتبه اقتضاء اشاره به مرتبه وجود مقتضی جعل است که در عین حال که مصلحت دارد، اما دارای مانع یا فاقد شرط است.

مرتبه انشاء، بعد از رفع مانع و حصول شرایط است که انشای حکم از طرف آمر صورت گرفته، اما به دلیل وجود موانعی، هنوز اراده جدّی نسبت به فعل و الزام مکلّف وجود ندارد.

مرتبه فعلیت، وقتی است که اراده جدّی مولا محقّق شده و حکم را به قصد الزام مکلّف انشا کرده است، اما مکلّف هنوز علم به آن پیدا نکرده و بر ترک آن عقابی مترتب نیست.

مرتبه تنجّز، وقتی است که مکلّف، به حکم فعلی علم پیدا کند، یا اَماره‌ای بر آن حکم برایش اقامه شود که در این صورت، بر ترک آن عقاب مترتب می‌شود.

ناگفته نماند که اکثر اصولیون بعد از مرحوم صاحب کفایة معتقدند: حکم فقط دارای دو مرتبه است: مرتبه انشاء و مرتبه فعلیت. [۲][۳][۴][۵][۶]

پانویس

۱. مشکینی، علی، اصطلاحات الأصول، ص۱۲۳.    
۲. آخوند خراسانی، محمد کاظم بن حسین، کفایة الاصول، ص۲۷۸.    
۳. آخوند خراسانی، محمد کاظم بن حسین، کفایة الاصول، ص۲۶۵.    
۴. آخوند خراسانی، محمد کاظم بن حسین، کفایة الاصول، ص۲۷۹.    
۵. فاضل لنکرانی، محمد، سیری کامل در اصول فقه، ج۱۰، ص ۱۱۷-۱۰۴.
۶. سجادی، جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، ج۲، ص۱۱۹.

منبع

فرهنگ‌نامه اصول فقه، تدوین توسط مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، ص۱۱۴، برگرفته از مقاله «احکام منجز»