محکم و متشابه در قرآن مجید

یکی از مباحث بنیادی علوم قرآن، شناخت آیات محکم و متشابه است. قرآن کریم در آیه ۷ سوره آل‌عمران می‌فرماید:

«هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ»

ترجمه: اوست که این کتاب را بر تو نازل کرد؛ بخشی از آن، آیات محکم است که اساس کتاب‌اند و بخشی دیگر، متشابه‌اند.

تفاوت آیات محکم و متشابه چیست؟

آیات محکم، آیاتی هستند که معنای مقصود از آنها روشن است؛ اما در آیات متشابه، ممکن است معنای ظاهری به‌تنهایی برای تعیین مقصود نهایی کافی نباشد و به قرائن و تفسیر نیاز باشد.

برای نمونه، تعبیر «الرَّحْمَٰنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَىٰ» (طه: ۵) اگر بدون توجه به سایر آیات فهمیده شود، ممکن است تصوری جسمانی از خداوند ایجاد کند. بااین‌حال، آیه «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ» (شوری: ۱۱) هرگونه همانندی خداوند با مخلوقات را نفی می‌کند. علامه طباطبایی با توجه به همین اصل، بر ضرورت بازگرداندن متشابهات به محکمات تأکید می‌کند.

چرا شناخت این دو دسته اهمیت دارد؟

قرآن کریم آیات محکم را «أُمُّ الْكِتَابِ» می‌نامد؛ یعنی آیات بنیادینی که در فهم آیات متشابه باید به آنها رجوع کرد. ازاین‌رو، تفسیر قرآن نباید بر پایه یک آیه و بدون توجه به مجموعه معارف قرآنی صورت گیرد.

این آیه همچنین هشدار می‌دهد که گزینش آیات متشابه برای ایجاد فتنه و تحمیل برداشت‌های نادرست، روشی انحرافی است.

یکی از اصول مهم تفسیر صحیح قرآن، فهم هماهنگ آیات و تفسیر متشابهات با توجه به محکمات است؛ اصلی که مانع بسیاری از برداشت‌های نادرست از کلام الهی می‌شود.

منابع

۱. قرآن کریم، سوره آل‌عمران، آیه ۷؛ سوره طه، آیه ۵؛ سوره شوری، آیه ۱۱.

۲. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۳، ذیل آیه ۷ سوره آل‌عمران.

۳. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ذیل آیه ۷ سوره آل‌عمران.