به‌معنی آموختن، «تلمّذ»، که از آن به‌عنوان «تورات شفاهی» نیز یاد می‌شود، یکی از کتاب‌های اصلی یهودیت ربانی است. نام دیگر برای آن به‌صورت سنتی شاس (ש"ס) است که مخفف شیشا سداریم به‌معنی «شش دفتر» است. نام تلمود معمولاً اشاره‌گر به «تلمود بابِلی» است، بااینکه تلمود دیگری به نام «تلمود اورشلیمی» وجود دارد که دارای رواج کمتری است.
تلمود دارای دو بخش اصلی است: اولین قسمت میشنا (משנה) نام دارد که در حدود سال ۲۰۰ میلادی تکمیل شده‌است و تفسیر خاخامهای یهودی بر تورات است که «تورات شفاهی» نامیده می‌شود. قسمت دوم گمارا نام دارد که در سال ۵۰۰ میلادی تکمیل شده‌است که شامل نوشتارهای خاخامهاست و در بسیاری موارد به مسائلی فراتر از آنچه در تورات اشاره شده‌است می‌پردازد. تلمود ممکن است به میشنا، گمارا یا هر دو در یک کتاب اطلاق شود.
تمامی تلمود از ۶۳ دفتر تشکیل شده‌است و شامل بیش از ۶۲۰۰ صفحه است. زبان مورداستفاده در آن عبری قدیم و آرامی است. تلمود دارای نظر هزاران خاخام درمورد بسیاری مسائل مختلف است. این مسائل شامل هلاخا، اخلاق یهودی، فلسفه، سنتها، تاریخ و بسیاری مسائل دیگر هستند. تلمود منبع اصلی قوانین یهودی در یهودیت ربانی است.
در ابتدا فقه یهود به‌صورت شفاهی بود. خاخامها درمورد تفسیر آیات در عهد عتیق با هم مباحثه می‌کردند. بعد از دومین نابودی معبد اورشلیم در سال ۷۰ میلادی به‌دست تیتوس، امپراتور روم، وضعیت متفاوت گردید. در این زمان، خاخامها باید با واقعیت جدیدی که یهودیت بدون معبد سلیمان بود روبه‌رو می‌شدند. در این زمان، فقهای یهود به نوشتن روی آوردند. اولین تفسیر جامع عهد عتیق که براساس موضوع، به‌جای ترتیب آیات، گردآوری شده‌بود، درحدود سال ۲۰۰ میلادی، به دست خاخام جوداه هاناسی به‌صورت میشنا گردآوری شد.
این تفسیر شفاهی یکدست نبود و دارای مکاتب مختلفی بود. دو مکتب اصلی آن، مکتب شماعی و مکتب هیلل می‌باشند. به‌صورت کلی، تمام نظرات فقهای مختلف، حتی آنهایی که از اهمیت زیادی برخوردار نیستند، در تلمود گردآوری شده‌است.
ساختار
۶ بخش اصلی تلمود (سدر) به ۶۰ یا ۶۳ بخش تقسیم شده‌است. هریک از این بخش‌ها نیز به بخش‌های کوچکتری تقسیم شده که نهایتاً ۵۱۷ بخش می‌گردد. نامگذاری این بخش‌ها معمولاً به‌صورت ترکیبی از حروف عبری و اعداد است.
میشنا
میشنا یک مجموعه از بحثها و نظرات گوناگون است. جملات میشنا معمولاً نظرات خاخامهای مختلف درمورد مباحث مختلف است. خاخامهایی که میشنا را گردآوری کردند به نام تاناییم شناخته می‌شوند.
میشنا براساس موضوع و نه ترتیب آیات گردآوری شده‌است. ساختار میشنا به‌صورت زیربنای ساختار تلمود قرار گرفت؛ ولیکن ترتیب میشنا و تلمود لزوماً یکسان نبوده و بعضی فصلها دارای معادل در تلمود نیستند.
شش بخش میشنا عبارتند از: زرائیم (זרעים) (دانه‌ها)، موعد (מועד) (جشنها)، نشیم (נשים) (زنان)، نزاکین (נזיקין) (ضررها)، کداشیم (קדשים) (مقدسات) و طهورت (טהרות) (پاکیزگیها).
بخش‌های میشنا
۱ زرائیم
برخوت
پیاه
دمای
کیلائیم
شویت
تروموت
معاسروت
معاسر شانی
چلاه
اورلاه
بیکوریم
۲ موعدیم
شبات
اروین
پساخیم
شکالیم
یوما
سوکوت
بتزا
روش هشانا
تعانیت
مگیلا
موعد کتان
چگیگا
۳ نشیم
یباموت
کتوبوت
نداریم
نذیر
سوتا
گیتین
کیدوشین
۴ نزاکین
باوا کارما
باوا متزیا
باوا ماترا
سنهدرین
مکوت
شبوت
ادویوت
آوودا زارا
پیرکه آووت
حرایوت
۵ کداشیم
زواخیم
مناخوت
چولین
بشوروت
آراخین
تمورا
کریتوت
معیلا
تمید
میدوت
کینیم
۶ طهورت
کلیم
اوهالوت
نگائیم
پراه
طهورت
میکوائوت
نیدا
مشیریم
زبائیم
تبول یوم
یدائیم
اوکتزیم
گمارا
در طول سه قرن بعد از تألیف میشنا، خاخامهای فلسطین و بابل درمورد آن به بحث و گفتگو پرداختند. نتیجهٔ این بحثها در گمارا ثبت شده‌است. گمارا در عبری به‌معنی تکمیل شدن یا یادگیری است. گمارا به‌طورکلی به تفسیر بهتر نظرات تاناییم می‌پردازد. خاخامهای گمارا، آمورائیم نام دارند.
در جریان تألیف گمارا، دو مرکز اصلی برای فقه یهود وجود داشت: سرزمین اسرائیل و بابل. براساس این دو مرکز، دو تلمود مختلف شکل گرفت. نسخه قدیمیتر تلمود اورشلیمی نام دارد که در قرن چهارم تألیف شده‌است. نسخه دیگر، تلمود بابلی نام دارد که در حدود سال ۵۰۰ بعد از میلاد تألیف شده‌است، با اینکه بعد از آن نیز تحت قرار گرفته‌است. معمولاً در زمان حاضر، وقتی لغت تلمود مورد استفاده قرار می‌گیرد منظور تلمود بابلی است.

قدیمیترین نسخه تلمود بابلی چاپ شده در سال ۱۳۴۲ میلادی.
تلمود اورشلیمی
تلمود اورشلیمی که به تلمود فلسطینی نیز معروف است، فقه یهودی است که قبل از تألیف این کتاب قرنها در سرزمین اسرائیل به‌صورت شفاهی منتقل می‌گردیده‌است. این تلمود بیشتر به زبان آرامی غربی نوشته شده‌است که متفاوت از تلمود بابلی است.

تلمود بابلی مجموعهٔ گردآوری‌شده بین سده‌های ۳ تا ۵ میلادی است. مراکز مهم فقه یهودی در این زمان در عراق کنونی قرار داشتند.
تلمود بابِلی به‌صورت مجموعه‌ای از میشنا به زبان عبری قدیم و گمارا که به زبان آرامی نوشته شده‌است می‌باشد. دلیل این تفاوت زبانی، فاصله زمانی بزرگ بین تألیف این دو قسمت است. در زمان تاناییم، زبان مورد استفاده یهودیان عبری بود، درحالی‌که در زمان آموریم، زبان مورداستفاده آرامی بود. عبری برای کتاب‌های مذهبی در حد کمی مورد استفاده قرار می‌گرفت.

تفاوت‌های تلمود بابلی و اورشلیمی
تفاوت‌های زیادی بین دو نسخهٔ تلمود وجود دارد. زبان مورداستفاده در تلمود اورشلیمی آرامی غربی است که متفاوت از آرامی استفاده شده در تلمود بابلی است. تلمود اورشلیمی معمولاً تکه‌تکه بوده و برای مطالعه بسیار مشکل است حتی برای کسانی که در تلمود بابلی تبحر دارند. قوانین ذکرشده در دو نسخه تلمود تقریباً یکسان است با کمی تفاوت در مسائل جزئی. تلمود اورشلیمی مورد توجه تفسیرگران قرار نگرفت و از این رو بیشتر تفاسیر درمورد آن مرتبط با مقایسه آن با تلمود بابلی است. تلمود بابلی نظر خاخامهای منطقهٔ اسرائیل و خاخامهای بابِل را ذکر می‌کند ولیکن تلمود اورشلیمی به نظر خاخامهای بابِلی بی‌توجه است؛ ولیکن به‌دلیل اینکه تلمود اورشلیمی زودتر از تلمود بابلی تکمیل و تهیه شده‌است احتمالاً نظر آن شبیهتر به نظر واقعی خاخامهای آمورائیم می‌باشد.
تلمود بابلی بسیار پراهمیتتر از تلمود اورشلیمی در تاریخ یهود بوده‌است. دلیل این امر آن است که قدرت خاخامهای اسرائیل در گذر زمان کم شد و قدرت خاخامهای بابِلی زیاد گردید.
چاپ
نسخه ۱۵۲۳
اولین نسخه تلمود در سال ۱۵۲۳ در ونیز توسط دانیل بومبرگ چاپ شد. این نسخه علاوه بر میشنا و گمارا، دارای تفسیرهای راشی و تسوفت نیز بود. نسخه بومبرگ، نسخه کامل بدون سانسور است.
نسخه ۱۶۴۵
امانوئل بنونیسته در سال ۱۶۴۵ تلمود را در آمستردام چاپ کرد؛ ولیکن این نسخه دارای غلطهای زیادی به خاطر سانسور می‌باشد.
نسخه ویلنا، ۱۸۳۵
نسخه‌ای از تلمود که توسط برادران زاپیرا در سال ۱۷۹۵ چاپ شد توسط بسیاری از فقهای حسیدی مورد تشویق قرار گرفت. در سال ۱۸۳۵، نسخه دیگری توسط مناخیم روم در ویلنا مورد چاپ قرار گرفت. این نسخه، معمولاً در چاپهای جدیدتر به‌عنوان منبع اصلی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
گلدشمیت و نسخه آلمانی
لازاروس گلدشمیت در سال ۱۸۹۷ نسخه بدون سانسوری از تلمود بابلی را به زبان آلمانی چاپ کرد. نسخه‌های مختلف تلمود بعضاً دارای تفاوت‌هایی با یکدیگر به دلیل اشتباهات یا سانسور بعضی بخش‌ها می‌باشند.
نسخ انتقادی
در قرن بیستم نسخ تلمود مورد توجه دانشگاهیان قرار گرفته‌است.
در اوائل قرن بیستم ناتان ربینویتز مجموعه‌ای به نام دیکدوک سوفریم چاپ کرد که در آن تفاوت‌های چاپهای مختلف تلمود را مقایسه نمود.
مناخیم مندل کاشر در سال ۱۹۶۰ مجموعه‌ای به نام گمارا شلاما چاپ کرد که نسخ مختلف را به دقت مقایسه می‌کرد. این مجموعه به دلیل مرگ وی ناتمام ماند.
انستیتو تلمود کامل اسرائیلی ۱۳ جلد کتاب مانند ربینویتز چاپ کرده‌است که تمامی تفاوت‌های را مقایسه کرده‌است.
این نسخ معمولاً تنها بخشی از تلمود هستند و هیچ نسخه کاملی از تلمود برای مقایسه تمامی تفاوت‌ها وجود ندارد.
نسخ برای عامهٔ مردم
بعضی نسخ جدید تلمود تلاش کردند آن را به تمامی مردم عرضه کنند از آن جمله:
تلمود اشتاینسالتز، که دارای تلفظ، توضیح کامل و ترجمه است. تلمود اشتاینسالتز در دو است، اول به فرمت گائونها به‌صورت سنتی است و دوم بدون گائون است. این تلمود به زبانهای عبری، انگلیسی، فرانسه، روسی و چندین زبان دیگر قابل دسترسی است.
در سال ۲۰۱۲ مؤسسهٔ چاپ کورن اورشلیم نسخهٔ تلمودی به نام تلمود بابِلی جدید کورن چاپ کرد که نسخهٔ جدیدی از تلمود اشتاینسالتز است. این تلمود دارای ترجمه به انگلیسی امروزی به دست ربی آدین اشتاینسالتز است. این نسخهٔ تلمود به‌شدت مورد استقبال قرار گرفت و عنوان مهمترین اتفاق یهودیِ آمریکا را به خود گرفت.
تلمود شوتنستاین، که توسط موسسه آرت اسکرول در سال ۱۹۹۰ چاپ شده‌است. این نسخه به‌صورت سنتی گائون است و دارای تفسیر انگلیسی در کنار صفحه می‌باشد.
نسخهٔ متیوتا، که توسط مؤسسهٔ اوز و-هادار چاپ شده‌است.
تلمود ال آم، (تلمود مردم عادی) که در اسرائیل در بین سالهای ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۰ چاپ شده‌است. تلمود ال آم، دارای متن عبری، ترجمه انگلیسی، و توضیح توسط ربی دکتر آ. اهرمان می‌باشد.
روش‌های مطالعه تلمود
تلمود از ابتدا تبدیل به یکی از مهمترین کتاب‌های فقه یهودی شد. این بخش کلیات روش‌های مختلف مطالعهٔ تلمود را بیان می‌کند.
گائونیم
اولین قسمت‌های تلمود توسط گائونیم (۸۰۰ تا ۱۰۰۰ میلادی) نوشته شده‌است. با اینکه اطلاعات درمورد دورهٔ گائونیم زیاد نیست، مهمترین اطلاعات درمورد این دوره از تفسیرهای گائونها بر تلمود ذکر می‌شود.
هلاخا
یک بخش مهم از بررسی آکادمیک تلمود به نیاز به ثبات فقه یهودی هلاخا است. بعضی مفسرین قدیمی نظیر ربی اسحاق الفاسی تلاش کردند که از بین هزاران نظر مختلف در تلمود فقه یهودی را استخراج کنند. این اثر بسیار مهم بود و افراد دیگری را تشویق به اقدام به کاری مشابه کرد. یک اثر تأثیرگذار دیگر در این زمینه «موردخای» نام داشت که توسط مردخای بن هیلل نوشته شده بود. اثر سوم مشابه اثر ربی اشر بن یشیل است.
یک حاخام اسپانیایی به نام یعقوب ابن حبیب، کتاب عین یاکوف را نوشت که تمامی مطالب عگیدا را از تلمود استخراج می‌کند.
تفسیرها
تلمود معمولاً بسیار مشکل است. زبان مورد استفاده در آن دارای بسیاری لغات یونانی و پارسی است که در گذر زمان فراموش شدند. یک بخش مهم از مطالعه تلمود فهمیدن این لغات مشکل است. بعضی خاخامها نظیر گرشوم بن یهودا و ربینو حنانیل تفسیرهایی بر تلمود عرضه کردند. این تفسیرها متن تلمود را می‌خواند و به خواننده کمک می‌کند که آن را بفهمد. یک اثر مهم دیگر سفر هامفتاح توسط نسیم گائون است که بخش‌های مختلف تلمود را به دقت توضیح می‌دهد. بهترین تفسیر موجود بر تلمود اثر راشی است که بسیار مفصل و دقیق بوده و از تمامی تلمود است. این اثر معنی دقیق لغات را بیان می‌کند و ساختار منطقی بخش‌های مختلف را توضیح می‌دهد.
پیلپول
در قرنهای ۱۵ و ۱۶ میلادی نوع جدیدی از مطالعه تلمود شکل گرفت. در این نوع مطالعه بحثهای منطقی بسیار پیچیده برای توضیح نکات ظریف و تناقضهای تلمود استفاده شده‌است. این نوع مطالعه پیلپول نام دارد. استفاده از پیلپول (مطالعه دقیق) سعی می‌کند به زمان تلمود بازگشته و نیاز به توانایی ذهنی بالا دارد.
روش یهودیان سفاردی
در بین یهودیان سفاردی و ایتالیایی بعضی تلاش کردند که فلسفه ارسطو را به تلمود پیوند بزنند. این روش اولین بار توسط اسحاق کامپنتون استفاده شد و در کتابی به نام درخی ها-تلمود چاپ شد. این نوع روش همچنین در آثار موسی چایم لوزوتو نیز یافت می‌شود.
روش بریسکر
در قرن ۱۹ روش جدیدی برای مطالعه تلمود شکل گرفت. در این روش که روش بریسکر نامیده می‌شود تلاش برای خلاصه کردن انجام می‌شود و بحثهای مختلف بین خاخامها به دسته‌های مختلف تقسیم‌بندی می‌شود.
در زمان امروزی
در زمان امروزی مطالعات بر روی تلمود ادامه دارد:
یهودیت ارتدوکس معتقد است که تورات شفاهی به همراه تورات نوشتاری ایجاد شده‌است. از این رو، یهودیان ارتدوکس مانند سامسون رافائل هیرش و پیروانش مخالف اعمال هرگونه روش تاریخ‌شناسانه به متن تلمود هستند؛ ولیکن بعضی یهودیان ارتدوکس مانند دیوید زوی هافمن با این برخورد هیرش مخالفند.
بعضی محققین معتقدند که داستانهای روایت شده در تلمود چندین سری دچار تغییرات شدید شده‌است. از این رو تعیین کردن زمان دقیق نوشته شدن آن بسیار مشکل است.
بعضی محققین معتقدند که تلمود به وسیله چاپهای اخیر آن دچار تغییرات شده‌است ولیکن دارای بخش‌هایی است که می‌توان آن‌ها را تخمین زمانی زد.
بعضی محققین دیگر معتقدند که بیشتر بخش‌های تلمود همانگونه که ذکر شده‌است، اتفاق افتاده‌است و به‌عنوان مطالعه تاریخ می‌تواند مورد استفاده قرار بگیرد.
بیشتر برخوردهای مدرن سعی می‌کند که تفاوت‌های نسخه‌های مختلف را به‌صورت هم‌زمان مورد بررسی قرار دهد و آن را تعیین زمانی کند.
بعضی افراد تلاش کردند که از متون غیرتلمودی برای مطالعه تاریخی تلمود استفاده کنند.
نقش در یهودیت
تلمود نسخه نوشته شده فقه شفاهی می‌باشد. تلمود به‌عنوان پایهٔ بسیاری قوانین و سنتهای یهودی مورد استفاده قرار گرفته‌است. یهودیان ارتدوکس و محافظه کار تلمود را به‌عنوان قانون قبول دارند. در حالی که یهودیان رفرم آن را به‌عنوان قانون قبول ندارند.
سدوسیان
یهودیان سدوسی گروهی بودند که در زمان معبد دوم می‌زیستند و مهمترین اختلاف آن‌ها با فریسیان این بود که آنان این قوانین شفاهی را قبول نداشتند.
قرائیم
گروه دیگری از یهودیان که قوانین شفاهی را قبول نداشتند قرائیم بودند. مهمترین اختلاف آن‌ها با بقیه یهودیان در رد تورات شفاهی (تلمود) بود. این دیدگاه مخالف دیدگاه خاخامها بود که می‌گفتند فقه شفاهی به همراه تورات در کوه سینا به موسی منتقل شده‌است. بعضی گروه‌های دیگر از قرائیم موضع معتدلتری داشته و قسمت‌های از تلمود را قبول کرده بودند. در گذر زمان قرائیم از بین رفته و از حدود ۱۰ درصد جمعیت یهودیان به چیزی حدود ۰٫۲ درصد در زمان حاضر تحلیل رفتند.