سوره مبارکه فتح (آیات ۱-۶)

آیه ۱

«إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُّبِينًا»

ما برای تو پیروزی آشکاری فراهم ساختیم!)

**تفسیر المیزان:**

علامه طباطبایی «فتح مبین» را با توجه به سیاق آیات، بر «صلح حدیبیه» تطبیق می‌دهند (هرچند برخی مفسران آن را به فتح مکه نیز تفسیر کرده‌اند). ایشان می‌فرمایند این فتح، «مبین» (آشکار) است زیرا راه را برای گسترش اسلام و نفوذ کلام حق هموار کرد و ابهت پوشالی مشرکان را در هم شکست. علامه بر این باور است که این پیروزی، نه‌تنها یک پیروزی نظامی، بلکه یک پیروزی استراتژیک و عقیدتی بود که نتایج آن در سال‌های بعد و با گسترش اسلام به وضوح دیده شد.

آیه ۲

«لِّيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَاطًا مُّسْتَقِيمًا»

تا خداوند گناهان گذشته و آینده‌ای را که به تو نسبت می‌دادند ببخشد، و نعمتش را بر تو تمام کند، و به راه راست هدایتت فرماید.

**تفسیر المیزان:**

در این آیه، بحث چالش‌برانگیز «ذنب» (گناه) مطرح است. علامه طباطبایی با تکیه بر عصمت انبیاء، «ذنب» را در اینجا به معنای معصیت مصطلح نمی‌دانند. ایشان توضیح می‌دهند که منظور از گناه در اینجا، «مخالفت با انتظارات مردم» یا «کارهای مستقلی که پیامبر در انجام رسالتش انجام می‌داد و مشرکین آن را خلاف خواسته خود می‌دیدند» است. به عبارت دیگر، این "گناه" در نظر مشرکین، همان مجاهدت‌های پیامبر برای ابلاغ دین بود که باعث خشم آنان می‌شد. پس مغفرت در اینجا به معنای پوشاندن آثار این اقدامات در نظر کفار و تثبیت موقعیت پیامبر است.

آیه ۳

«وَيَنصُرَكَ اللَّهُ نَصْرًا عَزِيزًا»

و خداوند تو را پیروزی شکست‌ناپذیری یاری دهد.

**تفسیر المیزان:**

علامه می‌فرمایند نصرت «عزیز» (شکست‌ناپذیر)، نصرتی است که هیچ ذلتی در آن نیست و هیچ قدرتی توان مقابله با آن را ندارد. این وعده الهی، استمرار همان فتح مبین است که در آیه نخست ذکر شد؛ به این معنا که خداوند نه فقط در یک مقطع، بلکه در تمامی مراحل دعوت، پشتیبان و یاری‌دهنده رسول خویش است.

آیه ۴

«هُوَ الَّذِي أَنزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَّعَ إِيمَانِهِمْ وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا»

او کسی است که آرامش را در دلهای مؤمنان نازل کرد تا ایمانی بر ایمانشان بیفزایند؛ لشکریان آسمانها و زمین از آنِ خداست؛ و خداوند دانا و حکیم است.

**تفسیر المیزان:**

«سکینه» از نظر علامه، آرامش قلبی و طمأنینه‌ای است که ایمان را در قلب راسخ می‌کند و هراس از دشمن یا شرایط سخت را از بین می‌برد. ایشان تأکید دارند که این سکینه، عاملی برای «افزایش ایمان» است؛ یعنی ایمان مؤمنین پس از نزول این آرامش، از مرحله «اعتقاد ذهنی» به مرحله «شهود و یقین قلبی» ارتقا می‌یابد. ذکر «لشکریان آسمان و زمین» نیز برای تذکر این نکته است که قدرت خدا محدود به اسباب ظاهری نیست.

آیه ۵

«لِّيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَيُكَفِّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَكَانَ ذَلِكَ عِندَ اللَّهِ فَوْزًا عَظِيمًا»

هدف این بود که مردان و زنان باایمان را در باغهایی از بهشت وارد کند که نهرها از زیر درختانش جاری است، در حالی که جاودانه در آن می‌مانند، و گناهانشان را می‌بخشد؛ و این در نزد خدا رستگاری بزرگی است.

**تفسیر المیزان:**

علامه در تفسیر این آیه، ارتباط میان «ایمان» و «پاداش اخروی» را تبیین می‌کنند. ایشان می‌فرمایند که غایت و هدف نهاییِ همۀ این نصرت‌ها و آرامش‌ها، رسیدن به مقام قرب الهی است که در قالب بهشت مجسم می‌شود. بخشش گناهان در اینجا (تکفیر سیئات)، ثمره اصلی ایمان و عمل صالح است و این رستگاری (فوز عظیم)، نشان‌دهنده ارزش واقعی پیوند میان بندگان و پروردگار است.

آیه ۶

«وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَغَضَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلَعَنَهُمْ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا»

و (نیز) مردان و زنان منافق و مردان و زنان مشرک را که به خدا گمان بد می‌برند مجازات کند؛ (آری) حوادث ناگواری (که برای مؤمنان آرزو می‌کردند) تنها بر خودشان نازل می‌شود؛ خداوند بر آنان غضب کرده و لعنتشان نموده و جهنم را برایشان آماده کرده است، و چه بد سرانجامی دارند!

**تفسیر المیزان:**

در این آیه، علامه به تقابل دو جبهه می‌پردازند: جبهه مؤمنان (که مشمول سکینه و غفرانند) و جبهه منافقان و مشرکان (که مشمول غضب و عذابند). «ظن سوء» (گمان بد) به خداوند، به معنای ناباوری به وعده‌های الهی است؛ یعنی منافقان تصور می‌کردند که نصرت اسلام ممکن نیست و یا خدا رسولش را تنها می‌گذارد. علامه می‌فرمایند «دائره السوء» به این معناست که حوادث ناگوار و شروری که آنان برای اسلام و مسلمین تدارک دیده بودند، به خودشان بازگشت و این سنت الهی در مورد جبهه باطل است که سرانجامِ مکر و حیله‌شان، دامن‌گیر خودشان می‌شود.