علوم قرآن و حدیث

پاسخ به شبهۀ «تهمت به پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله» دربارۀ وحی

مسألۀ نسبت دادن اتهامات گوناگون به پیامبر مکرم اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله سابقه‌ای طولانی در میان مستشرقان دارد. یکی از برجسته‌ترین این افترائات، دیدگاه موسوم به «رؤیاانگاری وحی» است؛ بدین معنا که پیامبر اسلام، به گمان خود، آیات قرآن را منشأی الهی و وحیانی می‌دانسته، حال آنکه در واقع – بنا به ادعای ایشان – این آیات صرفاً حاصل تجربه‌ها، تخیلات یا رؤیاهای شخصی او بوده است.

مونتگمری وات، خاورشناس بریتانیایی، ضمن اشاره به این رویکرد، به انگیزه‌های پنهان آن نیز پرداخته و تصریح می‌کند که بسیاری از مستشرقان، پیامبر اسلام را به تألیف قرآن از جانب خود متهم کرده و آن را تهدیدی جدی برای مسیحیت دانسته‌اند. به گفته وات، این نوع نگاه نه‌تنها منتقدانه، بلکه حاوی لحن و بیانی سخیف و توهین‌آمیز نسبت به جایگاه قرآن و شخصیت پیامبر است (وات، مونتگمری، مقدمه ریچارد بل بر قرآن، ج۲، ۱۹۷۰، ص ۱۷۳-۱۷۴).

این اتهام، در واقع ادامه همان خط فکری است که پیش‌تر در قالب نظریات «بشری بودن وحی» یا «تألیف قرآن توسط پیامبر» مطرح شده و هدف اصلی آن، سلب اصالت و آسمانی بودن قرآن است. در حالی که بنا بر نصوص قطعی قرآن و شواهد متقن تاریخی، وحی فرایندی فراتر از تجربه‌های ذهنی یا رؤیاهای شخصی است و الفاظ و معانی قرآن مستقیماً از جانب خداوند نازل شده است.

پژوهش‌های متعدد در نقد این شبهه نشان داده‌اند که:

1. ساختار بیانی، عمق مفهومی، و انسجام محتوایی قرآن، فراتر از توان ادبی و فکری هر انسان — حتی پیامبر در محیط فرهنگی و زبانی زمان خود — بوده است.

2. بسیاری از آیات قرآن ناظر به امور غیبی و اخبار آینده است که در زمان نزول امکان دسترسی به آنها برای پیامبر وجود نداشت.

3. خود قرآن بر وحیانی بودن لفظ و معنا تأکید کرده و پیامبر را صرفاً «ابلاغ‌کننده» معرفی می‌کند، نه مؤلف یا خالق محتوا.

برای بررسی مستند این موضوع، می‌توان به آثار زیر مراجعه کرد:

کتاب‌ها

• حسینی طهرانی، سید محمدمحسن، افق وحی: نقد نظریۀ دکتر عبدالکریم سروش دربارۀ وحی، مکتب وحی، ۱۳۸۹.

• نجفی، هادی؛ سجادی، سید مرتضی، نقد سروش در کف صراف وحی و هوش: عیارسنجی پندارهای دکتر عبدالکریم سروش، انتشارات چتر دانش، ۱۴۰۰.

• ربانی گلپایگانی، علی، وحی نبوی: بررسی نقش پیامبر در پدیده وحی، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۲.

مقالات

• راشدی‌نیا، اکبر، «تأملی بر ایرادهای مستشرقان بر وحیانی بودن قرآن»، قبسات، ۱۳۸۲، ش ۲۹.

• ساجدی، ابوالفضل؛ ساجدی، حامد، «رؤیاانگاری وحی؛ نقدی بر آرای دکتر سروش»، معرفت کلامی، سال ششم، بهار و تابستان ۱۳۹۴، ش ۱۴.

• خسروپناه، عبدالحسین؛ قمی، محمد، «نقد مبانی وحی‌شناسی سروش»، قبسات، سال ۲۶، تابستان ۱۴۰۰، ش ۱۰۰.

• نجاتی، محمد؛ سالاری، یاسر؛ مجد، مصطفی، «تاریخمندی وحی در حکمت متعالیه؛ نقد دیدگاه دکتر سروش»، آینۀ معرفت، ۱۳۹۷، ش ۵۵.

• رضایی، علی‌اکبر؛ رفیع، امین، «اثبات نزول وحی؛ ردی بر نظریۀ رؤیای رسولانه عبدالکریم سروش»، پژوهش ملل، ۱۴۰۱، ش ۷۹.

• شکری، محمد؛ شاهدی، رحیم، «مبانی نظریۀ تجربۀ نبوی دکتر سروش و پیامدهای آن با رویکرد آیت‌الله سبحانی»، همایش اندیشه‌های علمی آیت‌الله سبحانی، ۱۳۹۷.

• چمن‌پیما، سکینه؛ همامی، عباس؛ کلانتری، ابراهیم، «وحیانیت الفاظ قرآن یا رؤیاانگاری وحی»، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، ۱۳۹۷، ش ۶۴.

• صادقی، هادی؛ حبیبی سی‌سرا، مرتضی؛ علیمردی، محمدمهدی، «وحی و رؤیا: بررسی و نقد تئوری رؤیای رسولانه»، آیین حکمت، ۱۳۹۶، ش ۳۱.

• حسینی، سید موسی، «وحیانی بودن الفاظ قرآن»، پژوهش‌های قرآنی، ۱۳۷۹، ش ۲۱-۲۲.

• شیبانی، محمد، «نقد و بررسی دیدگاه‌های مختلف دربارۀ وحیانی بودن الفاظ قرآن»، پژوهشنامه کلام، ۱۳۹۵، ش ۴.

• اله‌وردی‌ها، محمدمهدی، «وحیانی بودن الفاظ و قرائت قرآن و نقد دیدگاه مستشرقان»، مطالعات قرائت قرآن، ۱۴۰۰، ش ۱۶.