علوم قرآن و حدیث

عنوان: مثنّی در زبان‌های سامی

نوشته: دکتر محمد سعید بیلکار

برگرفته از مقاله منتشرشده «کاربرد ساختار جمع برای مدلول مثنی در عربی قرآنی و پاسخ به شبهات مربوطه با تکیه بر دستور تطبیقی زبان‌های سامی»

دستور تطبیقی زبان های سامی

وجود ساختار مثنی در زبان سامی مادر، امری تردید ناپذیر است و به تصریح سامی‌شناسانی نظیر روبین و رایت، زبان سامی مادر هر سه صورت اسمی یعنی مفرد، مثنی و جمع را دارا بوده‌است. مشخصه اصلی ساختار مثنی در این زبان پسوند ay- بوده‌است. زبان عربی این پسوند را در حالت غیر مرفوعی یا oblique حفظ کرده اما در حالت مرفوعی یا nominative این مشخصه، به مشخصه ā تبدیل شده‌است. در کتاب‌های نحوی سنتی نیز با دو علامت «انِ» و «ینِ» به عنوان علامت مثنی در اسم‌ها آشنا هستیم. عبری نیز از مشخصه ay- در ساختار مثنی بهره می‌برد. برای نمونه می‌توان به واژه «יָדַי» (yaday) به معنای دو دست اشاره کرد که در عهد عتیق نیز به کار رفته‌است . آرامی نیز از مشخصه‌ای یکسان با عبری برای مثنی بهره می برد. در زبان سریانی اما این مشخصه آوایی به –e بدل می¬شود. زبان آشوری قدیم و میانه در مذکر از –ā برای حالت nominative و از –e برای حالت oblique استفاده می¬کنند. مثنای مؤنث در این زبان همانند زبان عربی با اضافه شدن t و به صورت پسوند t-ā و t-e ظهور می¬یابد. گرچه در زبان‌های مختلف سامی ساختار مثنی در اسم‌ها قابل یافت است، باید توجه داشت که این حالت در زبان‌های سامی به جز زبان عربی، از یک حالت صرفی به حالت واژگانی درآمده و به جز شواهد بسیار محدود مثال دیگری برای مثنی یافت نمی شود. و به اعتقاد برخی سامی شناسان، کاربرد غالب مثنی در زبان‌های سامی در جفت‌های طبیعی نظیر دو دست، دو گوش و مانند اینها است. به عنوان مثال آرامی در دو واژه «y’day» به معنای دو دست و «raglay» به معنای دو پا از مثنی استفاده می کند. در سریانی علامت مثنی فقط در دو واژه «tarēn» و «tartēn» به معنای «دو» و واژه «matēn» به معنای دویست به کار رفته که به خوبی نمایان‌گر فراموش شدن ساختار مورد بحث در این زبان است. در این زمینه، زبان حبشی نیز همانند زبان سریانی است؛ آن طور که دیلمان اشاره می‌کند، در این زبان همانند سریانی، مثنی به طور کلی فراموش شده‌است؛ اگرچه با توجه به نشانه‌هایی در برخی لغات همانند واژه «Kal'e» به معنای «دو» می‌توان دریافت که این زبان در دوره‌ای دارای ساختار مثنی بوده است. نکته‌ قابل توجه این است که در این دسته از زبان‌های سامی حالت جمع جایگزین حالت مثنی شده‌است.

در رابطه با افعال نیز، آن‌طور که موسکاتی بیان می کند زبان سامی مادر در هر سه حالت غایب، مخاطب و متکلم دارای ساختار مثنی بوده است. مثنای غایب از سامی مادر به زبان عربی، اکدی باستان، آسوری باستان و احتمالا زبان اوگاریتی راه یافته است. مثنای مخاطب تنها به زبان عربی و احتمالا اوگاریتی راه یافته است. مثنای متکلم اما در هیچکدام از زبان‌های زیر شاخه سامی حتی عربی باقی نمانده است. البته برخی احتمال داده اند که در اوگاریتی بتوان این ساختار را یافت. عدم وجود مثنای متکلم در هیچ یک از زبان‌های سامی به غیر از اوگاریتی سبب شده‌است تا ونگر وجود این ساختار را در سامی مادر مورد تردید قرار دهد، اما به عقیده موسکاتی مقایسه سامی مادر با زبان مصری باستان که مانند سامی یکی از زبان‌های زیر شاخه آفروآسیایی است، وجود مثنای متکلم را در سامی مادر تایید می‌کند زیرا در مصری باستان فعل مثنای متکلم با پسوند –ny قابل یافت‌ است (همو، همان). طبق آنچه گذشت، نمونه‌ای از ساختار مثنی در سه حالت غایب، مخاطب و متکلم برای سامی مادر به این شرح است:

- مثنای غایب:

* مذکر: qabarā * مونث: qabaratā
- مثنای مخاطب: qabartumā
- مثنای متکلم: qabaranayā.

دو جدول زیر از کتاب لوییس گری به خوبی نمایان‌گر وضعیت فعل مثنی در زبان‌های سامی است:


همانطور که در دو جدول مرتبط با کتاب لوییس گری مشخص است، فعل مثنی در زبان‌های اکدی، عبری، سریانی و حبشی از دست رفته و این فعل تنها در زبان عربی، در هر دو حالت غایب و مخاطب، باقی مانده‌است.

به طور خلاصه مواضع بهره‌گیری زبان عربی از ساختار مثنی به شرح زیر است:

- افعال
- ضمایر
- صفات

- اسماء مبهمة: اسم مبهم به اسمی اطلاق می‌شود که مراد از آن واضح نیست و معنایش به واسطه واژه یا واژگانی دیگر مشخص می‌شود. اسامی مبهمة شامل اسامی اشاره، موصول و ضمایر غائب اند. معنای اسم اشاره به واسطه مشارإلیه، معنای اسم موصول به واسطه صله‌اش و معنای ضمیر غائب به واسطه مرجعش روشن می‌شود.

لینک دسترسی به مقاله کامل:

https://jqst.ut.ac.ir/article_91508.html?lang=fa