ظرافت‌های نحوی و ترجمه قرآن نوشته: دکتر محمد سعید بیلکار

1- در قرآن یک ساخت نحوی جالب وجود دارد که برای رساندن وجه تعلیلی از " أن + فعل مضارع مثبت" استفاده می‌شود اما آن فعل مضارع به جای معنای مثبت، مفید نفی است. به مثال زیر توجه کنید: " يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا" (نساء/176)؛ معنای تحت اللفظی عبارت اینطور است:" خدا برای شما تبیین می‌کند که گمراه شوید"

2- اما این معنا اصلا صحیح نیست و عبارت در واقع عبارت باید به شکل "خداوند برای شما تبیین میکند که گمراه نشوید" ترجمه شود. دو مکتب نحوی بصره و کوفه آیه را اینگونه تحلیل می‌کنند:

مکتب کوفه: عبارت دارای حرف "لا"ی محذوف است و تقدیر به این شکل است:" لئلّا تضلّوا"

مکتب بصره: در اینجا مفعول له محذوف است و تقدیر عبارت "کراهة أن تضلوا" است.

3- هرچند ظاهر تحلیل این دو مکتب متفاوت است اما نتیجه یکی است و آن نتیجه "عدول از مثبت بودن ظاهری فعل" است.

نکته جالب تر اینکه این فرم نحوی بسیار بیشتر از آنچه به نظر می‌آید در قرآن به کار رفته و بیش از 20 شاهد مثال دارد؛

از جمله:

انعام/25 : وَ جَعَلْنا عَلى‌ قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ

نساء/135: فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى‌ أَنْ تَعْدِلُوا

حجرات/6: إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ

فاطر/41: إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا

4- وقتی به سراغ ترجمه‌های فارسی قرآن می‌رویم، عملکرد مترجمان درباره آیاتی که شاهدی معروف برای این ساخت نحوی‌اند (مانند مثال اول) ، عملکردی عاری از خطا است. به عنوان نمونه:

دهلوی: بیان می‌کند خدا برای شما تا گمراه نه شوید.

اما درباره آیات غیر معروف این‌گونه نیست...

5- مثلا در آیه "وَ لا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَ تَتَّقُوا وَ تُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ" (بقره/224) که عبارت "أن تبروا" شاهدی از بحث پیش‌گفته است، برخی مترجمان بدون توجه به این ساختار نحوی، به اشتباه معنای متضادی ارائه داده‌ اند.

ذیلا ترجمه مکارم را از آیه مشاهده می‌کنیم:

" خدا را در معرض سوگندهاى خود قرار ندهيد! و براى اينكه نيكى كنيد، و تقوا پيشه سازيد، و در ميان مردم اصلاح كنيد (سوگند ياد ننماييد)!" (ترجمه مکارم)

6- عملکرد صحیح در ترجمه آیه 224 بقره، منفی در نظر گرفتن فعل " تبروا" و معطوف های آن یعنی "تتقوا" و "تصلحوا" است که انصاریان به درستی آن را رعایت نموده است:

"و خدا را در معرض سوگندهايى كه مى خوريد قرار ندهيد، به اينكه سوگند بخوريد كه نيكى نكنيد، و تقوا پيشه نسازيد، و ميان مردم آشتى ندهيد" (ترجمه انصاریان)