علوم قرآن و حدیث

اقسام فعل در زبان عربی

۱- ماضی ساده (مطلق)

2- ماضی نقلی

3- ماضی بعید

4 – ماضی استمراری

5- ماضی التزامی

6- ماضی ملموس (ناتمام)

ماضی ساده: یعنی بیان وقوع فعل در زمان گذشته به طور مطلق بدون هیچ محدویتی از جهت دوری و نزدیکی زمان یا تکرار و ملازمت آن به مفهوم هایی چون تردید و آرزو

* روش ساخت ماضی ساده در زبان فارسی: بن ماضی + شناسه:

 گفتم – گفتی – گفت – گفتیم – گفتید- گفتند

* روش ساخت ماضی ساده در زبان عربی: ریشه ی فعل + ضمایر متصل فاعلی:

خَرَجْتَ – خَرَجْتُم – خَرَجْنا

* ماضی ساده منفی 

۱- ( ما) نفی + ماضی ساده مثبت:ما ذَهَبَ:نرفت

۲- ( لم ) + فعل مضارع مجزوم: لم یَذَهَبْ:نرفت

ماضی نقلی: فعلی است که در زمان گذشته آغاز شده اما اثرش تا زمان حال باقی است

* روش ساخت ماضی نقلی در زبان فارسی:

 صفت مفعولی + شناسه: رفته ام – رفته ای – رفته است – رفتهایم – رفته اید – رفته اند

* روش ساخت ماضی نقلی در زبان عربی:

قد + ماضی ساده: قد ذهبتُ: رفته ام – قد ذَهَبتَ: رفته ای – قد ذَ هَبَ: رفته است 

نکته: لازمبه ذکر است که حرف قد پیش از فعل ماضی همیشه معادل ماضی نقلی فارسی نیستگاه نشانه تاکید فعل و در مواردی نیز (قد) بر معنای خاصی دلالت نمی کند:قَدَ ذَهَبَ: (حتماًَ، قطعاً................ رفت)

ماضی نقلی منفی 

1- لمّا + فعل مضارع مجزوم =لمّا یَذهَبْ: نرفته است ( هنوز نرفته است )

2- لم+ فعل مضارع مجزوم (گاهی ): لم یَذهَبْ: نرفته است

3- لم + فعل مضارع مجزوم + بَعدُ =لم یَذهَبْ بعدُ: هنوز نرفته است

توضیح: ماضی نقلی منفی در عربی معمولاًبا آوردن (لمّا) ی جازمه بر سر فعل مضارع بنامی شود که تر جمه آن در فارسی همراه با کلمه ( هنوز ) می آید.

نکته ۱: (لمّا یَکتب الدرس) = هنوز درس را ننوشته است. گاهی نیز ماضی نقلی در عربی با آوردن( لم) بر سر فعل مضارع بنا می شود. یعنی ( لم + مضارع مجزوم ) دو ترجمه دارد: یکی بصورت ماضی نقلی منفیو دیگر ی به صورت ماضی ساده منفی ( لم یَکتُب الدرس ) درس را ننوشته است – درس را ننوشت.

نکته 2: حرف ( لمّا) بر سر فعل مضارع به صورت ((هنوز نه) ترجمه می شود.

نکته 3: حرف لم معنی( نه) می دهد

نکته ۴: هر گاه لمّا بر سر فعل ماضی بیاید معنی (هنگامی که، زمانی که، موقعی که) می دهد که در این صورت اسم زمان است و حرف جزم فعل مضارع نیست – اما اگر لمّا بر سر فعل مضارع بیاید، حرف جزم فعل مضارع است.

ماضی بعید (دور): بیانگر فعلی است که در گذشته دور اتفاق افتاده است.

*روش ساخت ماضی بعید در زبان فارسی: صفت مفعولی + ماضی ساده (بودن) + شناسه: نوشته بودم – نوشته بودی – نوشته بودنوشته بودیم – نوشته بودید – نوشته بودند

*روش ساخت ماضی بعید در زبان عربی: کان + قد + فعل ماضی هم صیغه:

کنتُ قد ذهَبتُ: رفته بودم کنتَ قد ذهَبتَ: رفته بودیکان قد ذهَبَ: رفته بود.

نکته: در ماضی بعید آوردن ( قد ) الزامی نیست: کان ذَهَبَ: رفته بود.

نکته: برای منفی کردن ماضی بعید از 2 روش بهر ه می جوییم.

1- ( ما) + کان+ فعل ماضی هم صیغه: ما کان قد ذَهَبَ: نرفته بود

2-لم+ مضارع مجزوم کان + قد + فعل ماضی هم صیغه: لم یکن قد ذَهَبَ: نرفته بود

ماضی استمراری: بیانگرفعلی است که در گذشته به تکرار و استمرار صورت گرفته باشد

* روش ساخت ماضی استمراری در زبان فارسی: می ( همی ) + ماضی ساده: می رفتممی رفتی می رفتمی رفتیم می رفتید می رفتند

* روش ساخت ماضی استمراری در زبان عربی: فعل کمکی کان + فعل مضارع هم صیغه: کنت ُ أذهَبُ: می رفتم کُنتَ تذهَبُ: می رفتی

نکته: ماضی استمراری را چگونه منفی کنیم؟

1- (ما) + ماضی کان + فعل مضارع هم صیغه = ما کنتُ اَ ذهَبُ = نمی رفتم

2- کان + لا+ مضارع = کنت ُ لا أذهَبُ:نمی رفتم

3-لم + مضارع مجزوم + فعل مضارع هم صیغه:لم أکُن أذهَبُ: نمی رفتم

ماضی التزامی: برای بیان وقوع فعل در زمان گذشته با شک و تردید و آرزو و دریغ... بکار می رود.

* روش ساخت ماضی التزامی در زبان فارسی: صفت مفعولی + مضارع ساده ( باشیدن)+ شناسه: خورده باشم، خورده باشی – خورده باشد....

*روش ساخت ماضی التزامی در زبان عربی: 1- اِنْ (لَیْتَ- لَعلَّ) اَردتُ اَن:مِن الممکن اَن...+ مضارع کان + قد + قعل ماضی هم صیغه:إنْ تکونوا قد ذهبتم = اگر رفته باشید

لعلَّه یکونُ قد اِشْتَری: شاید خریده باشد

لیتهم یکو نونَ قد علموا: شاید دانسته باشند

أردتُ أن أکونَ قد طَرَقتُ الباب َ: خواستمدر را زده باشم

مِنَ الممکنِأن تکونَ قد إنتشرت: ممکن است منتشر شده باشد.

2-لَعَلَّ قد + ماضی: لَعَلَّ قد کتبتُم: شاید نوشته باشید.

ماضی ملموس (نا تمام): فعلی است که دلالت بر انجام کاری دارد که مقارن با آن کاری دیگری نیز اتفاق می افتد.

* روش ساخت ماضی ملموس در زبان فارسی: ماضی ساده ( داشتن ) + ماضیاستمراری: داشتم می رفتم – داشتی می رفتی – داشت می رفت و...

* روش ساخت ماضی ملموس در زبان عربی: بینما یا فیما بر سر ماضی استمراری:

بینما کنتُ أذهبُ / فیما کنتُ أذهبُ = در حالی که داشتم می رفتم.

اقسام فعل مضارع در عربی و معادله ای آن در فارسی

1-مضارع مرفوع: داشتن یکی از حروف مضارع (أ-ت-ی –ن) در اول فعل و مرفوع بودن آخر فعل یعنی ضمه –ُ داشتن یا نون (نِ- نَ) داشتن در آخر فعل، فعل مضارع مرفوع را تشکیل می دهدکه در زبان فارسی به صورت مضارع اخباری ترجمه می شود.

نتیجه: مضارع مرفوع در عربی = مضارع اخباری در فارسی = أذهبُ: می روم یَذهبونَ: می روند.

*مضارع اخباری: فعلی است که وقوع آن در زمان حال قطعی است.

* روش ساخت مضارع اخباری در زبان فارسی: می + بن مضارع + شناسه:

می نویسم – می نویسی – می نویسد – می نویسیم – می نویسید – می نویسند

* مضارع مرفوع را چگونه منفی کنیم ؟ مضارع مرفوع را بواسطه ((لا) نافیة و گاهی بواسطه ((ما) ی نافیه منفی می کنیم که به آن مضارعمنفی می گوییم و معادل مضارع اخباری منفی در فارسی ترجمه می کنیم.

* مضارع منفی = مضارع اخباری منفی = لا یَذهَبُ = نمی رودما یذهبُ= نمی رود

توجه: لای نافیه مخصوص منفی کردنفعل مضارع و ما ی نافیه مخصوص منفی کردن فعل ماضی است اما گاهی ( ما) ی نافیه بر سر فعل مضارع می آید و آن را منفی می کند.

2- مضارع مستقْبل یا آینده: بر انجام عملی در آینده دلالت دارد.

* روش ساخت مضارع مُستقبل در زبان فارسی: فعل کمکی خواه + شناسه + فعل ماضی مورد نظر: خواهم رفت- خواهی رفت – خواهد رفت – خواهیم رفت – خواهید رفت – خواهند رفت

*روش ساخت مضارع مستقبل مثبت در زبان عربی: سَ یا سوفَ + فعل مضارع مرفوع = سَیذهَبُ = خواهد رفت ( بزودی خواهد رفت) سوفَ یَذهَبُ = خواهد رفت (بزودی خواهد رفت ) – سوف ینجحُ علیٌّ فی الامتحان: علی در امتحان قبول خواهد شد

نکته: سوف برای آینده دور به کار می رود اما ( سَ) برای آینده نزدیک به کار می رود. لذا در ترجمه سَوفَ از لفظ (بزودی) استفاده نمی کنیم

نکته: جواب شرط به صورت مضارع اخباری یا مضارع مُستقبل ترجمه می شود: اِن تنصروا للهَ ینصرْکم: اگر خدا را یاری کنید او شمارا یاری خواهد کرد(یاری می کند)

نکته: استفاده از قیودی چون ( غداً – الاسبوع المُقبل،العام المُقبل و...) همراه فعل مضارعبه جمله معنای مُستقبل می بخشد: یذهبُ علیٌّ غداً: علی فردا خواهد رفت

*روش ساخت مضارع مستقبل منفی در زبان عربی: لن + فعل مضارع منصوب = لَن یذهَبَ: هرگز نخواهد رفت

*لن یدخلوا فی الجنّة = ( هرگز ) به بهشت داخل نخواهند شد

لن تنجحوا فی الا متحان = ( هرگز) در امتحان موفق نخواهید شد

توجه: معنی لَنْ (هرگز نه)می باشد.

3- مضارع التزامی: بر وقوع فعلی همراه با شک و تردید و تمنا و لزوم........ دلالت می کند اما وقوع آن مانند مضارع اخباری حتمی نیست.

موارد مضارع التزامی (مثبت)

1- حروف نصب ( اَن- کَی ( لِکَی) – حتَّی – لـ ِ + مضارع منصوب به صورت مضارع التزامی مثبت ترجمه می شود: اَن تذهَبَ: تا اینکه بروی

2- قد + مضارع مرفوع = قد أذهبُ: شاید برومقد تَذهَبُ: شاید بروی

3- لام امر (لـِ) + مضارع غائب و متکلم:لِیَذهبْ = باید برود لأذهَبْ = باید بروم

4- فعل شرط معادل مضارع التزامی ترجمه می شود ( اگر چه ماضی باشد)

 اِنْ تَدرسْ تنجَح ْ: اگر درس بخوانیقبول می شوی

5- فعل مضارع در جواب طلب معادل مضارع التزامی مثبت ترجمه می شود: لا تتکاسَلْ تَفزْ: تنبلی مکن تارستگار بشوی.

نکته 1: حرف ناصبه ( لَن) همراه فعل مضارع،معنای فعل مضارع را به مُستقبل منفیتبدیل می کند بر عکس دیگر حروف ناصبه که معنی مثبت دارند -لنَ یتکاسَلَ: هرگز تنبلی نخواهد کرد.

نکته 2: در ترجمه لام امر ( لـِ) همراه با شش صیغه غائب و دو صیغه متکلم از لفظ( باید ) استفاده می شود. مانند: لِیَکَتُبْ: باید بنویسد. 

مضارع التزامی منفی: ترکیب ((لا) ی ناهیه با شش صیغهمضارع غائب و دو صیغه متکلِّم در ترجمه معادل مضارع التزامی منفی خواهد بود: لا یَکذبْ: دروغ نگوید (نباید دروغ بگوید )

مضارع مستمر (ملموس): تداوم عملی را در زمان حال بیان می کند.

روش ساخت مضارعمستمردر زبان فارسی: ( فعل دارم + مضارع اخباری )دارم می روم – داری می روی – دارد می رود

روش ساخت مضارع مستمر(ملموس) در زبان عربی:

1- لـَ + فعل مضارع = لَأذهبُ = دارم می روم – لَیستَمعونَ: دارند گوش می دهند

2- فعل مضارع (کان) قبل از مضارع مرفوع = یکونُ محمدٌ یَکتبُ = محمد دارد می نویسد

أکونُ أذهبُ= دارم می رومتکونُ تذهبُ =داری می روی

امر منفی: تر کیب ( لای) ی ناهیه همراه با شش صیغه مضارع مخاطب در ترجمه فارسی معادل امر منفی خواهد بود: 

لاتکذبْ= دروغ نگو - لا تقربا هذه الشجرة = به این درخت نزدیک نشوید.

امر منفی امر منفی