تفسیر آیه 30 سوره بقره (وَإِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلَائِکَةِ) تفسیر اطیب البیان
وَإِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلَائِکَةِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِیهَا مَنْ یُفْسِدُ فِیهَا وَیَسْفِکُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَنُقَدِّسُ لَکَ قَالَ إِنِّی أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ
و چون پروردگار تو به فرشتگان گفت: «من در زمین جانشینى خواهم گماشت»، [فرشتگان] گفتند: «آیا در آن کسى را مىگمارى که در آن فساد انگیزد، و خونها بریزد؟ و حال آنکه ما با ستایش تو، [تو را] تنزیه مىکنیم؛ و به تقدیست مىپردازیم.» فرمود: «من چیزى مىدانم که شما نمىدانید.»
بررسی لغات آیه شریفه:
ملائکه: مفرد آن ملک است، اکثر علماء عقیده دارند که ملک از «الوک» مشتق است و آن به معنى رسالت مى باشد، بنا بر این میم آن زائد است. رجوع شود به قاموس قرآن، لغت (ملک).
خلیفه: نائب. جانشین.
یسفک: سفک به معنى ریختن است، خواه ریختن خون باشد یا آب یا شىء مذاب، بقولى: به ریختن خون اختصاص یافته است، در قول دیگر: معنایش فقط ریختن خون است.[۱]
تفسیر اطیب البیان
وَ إِذ قالَ رَبُّکَ لِلمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الأَرضِ خَلِیفَةً قالُوا أَ تَجعَلُ فِیها مَن یُفسِدُ فِیها وَ یَسفِکُ الدِّماءَ وَ نَحنُ نُسَبِّحُ بِحَمدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قالَ إِنِّی أَعلَمُ ما لا تَعلَمُونَ (30)
(و یاد کن زمانی را که پروردگار تو بملائکه فرمود من در زمین جانشین قرار میدهم ملائکه گفتند آیا کسی را میگذاری که فساد کند و خونریزی نماید و حال آنکه ما تسبیح و تقدیس تو میکنیم فرمود من دانا هستم چیزی را که شما نمیدانید)
1- سورة الصافات آیه 6 (ما آسمان نزدیک را بآرایش ستارگان آراستیم)
در تفسیر اینکه آیه بنحو اختصار در چند مقام سخن میگوییم:
«مقام اول»
در شرح الفاظ آیه: و او عاطفه از باب عطف جمله بجمله است و کلمه اذ وقتیه و متعلق بفعل مقدر مانند اذکر و نحو آن و در موضع نصب است، و قول به اینکه زائده است بدون وجه میباشد و قول خداوند بملائکه وحی اوست، نظیر قرآن که قول و کلام الهی و وحی اوست، و درباره وحی و کیفیّت آن و اقسام آن در ذیل آیه شریفه وَ الَّذِینَ یُؤمِنُونَ بِما أُنزِلَ إِلَیکَ الآیة اشاره نمودیم و همچنین در جلد اول کلم الطیب از ص 180 تا ص 184 اقسام آن را بیان کردهایم و گفتهایم که وحی بمعنی کلام خفیّ است بنحوی که غیر مخاطب نفهمد و در قرآن وحی را اطلاقاتی هست که بذکر بعضی از آنها میپردازیم:
1- خطورات قلبیه که از طرف شیاطین باشد و وسوسه مینامند چنانچه میفرماید وَ کَذلِکَ جَعَلنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیاطِینَ الإِنسِ وَ الجِنِّ یُوحِی بَعضُهُم إِلی بَعضٍ زُخرُفَ القَولِ غُرُوراً«1» 2- خطورات قلبیه که از طرف ملائکه میباشد و الهامش مینامند چنانچه میفرماید وَ أَوحَینا إِلی أُمِّ مُوسی أَن أَرضِعِیهِ فَإِذا خِفتِ عَلَیهِ فَأَلقِیهِ فِی الیَمِّ«2» (و بما در موسی الهام نمودیم که موسی را شیر ده و هر گاه ترسیدی او را در دریا افکن)
1- سوره انعام آیه 112 (و همچنین قرار دادیم برای هر پیغمبری دشمنانی از شیاطین جن و انس که بعضی از آنها به بعضی دیگرشان وسوسه میکنند بکلمات فریبنده و گول زننده)
2- سوره قصص آیه 6
[.....]
3- وحی تکوینی طبیعی چنانچه فرمود وَ أَوحی رَبُّکَ إِلَی النَّحلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الجِبالِ بُیُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمّا یَعرِشُونَ«1» (و پروردگار تو وحی نمود بزنبور عسل که از کوهها خانه فرا گیر و همچنین از درختها و از بناهای مرتفع) 4- وحی امریست مانند آیه شریفه وَ إِذ أَوحَیتُ إِلَی الحَوارِیِّینَ أَن آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی«2» (بحواریان امر کردیم که بمن و پیغمبر من ایمان بیاورید) 5- وحی خبریست چنانچه در آیه شریفه وَ أَوحَینا إِلَیهِم فِعلَ الخَیراتِ الایه«3» و بآنان بجای آوردن نیکیها را وحی نمودیم) 6- بمعنای اشاره است چنان که فرماید فَخَرَجَ عَلی قَومِهِ مِنَ المِحرابِ فَأَوحی إِلَیهِم أَن سَبِّحُوا بُکرَةً وَ عَشِیًّا«4» (و زکریا بر قومش از محراب عبادت بیرون آمد پس اشاره نمود بآنان که صبح و شام تسبیح خدا کنید) 7- وحی بمعنای تقدیر است چنانچه فرماید وَ أَوحی فِی کُلِّ سَماءٍ أَمرَها«5» (و کار هر آسمانی را در آن تقدیر نمود) 8- وحی بانبیاء و ملائکه که آنهم انواعی دارد: یا از وراء حجب است چنان که شب معراج برای پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم واقع شده و یا بایجاد کلام در جسم میباشد چنان که برای موسی علیه السّلام از شجره صدا بلند شد یا بنحو الهام در قلب یا در خواب مثل خواب حضرت ابراهیم یا بیداری و یا بوسیله ملائکه و رسل بعضی بر بعضی که جمعا ده نوع وحی برای پیغمبران واقع شده است.
ملائکه جمع ملک است بعضی گفتند مأخوذ از الک الوکة میباشد و میم زائد
1- سور نحل آیه 70
2- سوره مائده آیه 111
3- سوره انبیاء آیه 73
4- سوره مریم آیه 12
5- سوره فصلت آیه 11
است بمعنی رسالت و عدهای گفتهاند مأخوذ از لأک است و باز میم زائد است آنهم بمعنای رسالت است و برخی آن را مأخوذ از ملک و ملاک بر وزن فعال گرفتهاند و در اینکه صورت میم اصلی است و الف زائد است و قول اخیر بصواب نزدیکتر است و بر هر تقدیر ملک اسم جنس است نظیر انس و جن، اسم است بر طایفه از مخلوقات الهی که دارای عقل و شعور میباشند جعل خلیفه بر دو نوع است یکی جعل تکوینی که ایجاد خلیفه باشد و دیگری جعل تشریعی که اعطاء منصب خلافت باشد و آیه شریفه بر هر دو جعل دلالت دارد یعنی خلق کنم کسی را که لیاقت اعطاء منصب خلافت را داشته باشد و اینکه منصب را باو عطاء کنم و مراد از خلافت خلافت اللّه است نه خلافت بمعنای جایگزینی که بنی آدم جایگزین جن باشند، یا تولید و تناسل که بعضی جای بعض دیگر باشند مانند آیه شریفه فَخَلَفَ مِن بَعدِهِم خَلفٌ «1» چنان که عدهای از مفسرین گفتهاند.
و مراد از فی الارض تخصیص بر روی زمین نیست چون کسی روی زمین نبود که برای او خلیفه معین شود بلکه مراد جعل خلیفه است از زمین یعنی از مواد عنصریه و همین امر بود که مورد سؤال ملائکه واقع شد و گمان کردند که خلافت مناسب با مقام نورانیت است که مقام ملائکه باشد نه مواد ظلمانی خاکی که دارای قوای شهویه و غضبیهاند که بهائم داشته و روی زمین بجان یکدیگر افتاده و سبب فساد و خونریزی میشوند و باز همین موضوع سبب خودداری ابلیس از سجده به آدم شد که گفت خَلَقتَنِی مِن نارٍ وَ خَلَقتَهُ مِن طِینٍ«2» در صورتی که غافل بودند که عنصر مادی تنها نیست بلکه مرکب از ماده جسمانی و جوهر عقلانی است که خود ترکیب از اعلا مراتب قدرت حق جل و علا است که مجرد و ماده را با هم
1- سوره مریم آیه 60
2- سوره اعراف آیه 11
ترکیب کرده است ولی ملائکه نمیتوانستند اینکه معنی را تعقل کنند که عقل مجرد میتواند بتوسط جسم مادی کسب کمال نماید و از ملائکه هم برتری پیدا کند زیرا کمالات ملائکه هر چه دارند فعلیت است و قابل ترقی نیست و سؤال ملائکه اعتراض نبود بلکه سؤال از وجه حکمت آن بود و جواب پروردگار نیز روی همین موضوع بود یعنی شما نمیدانید تا موقعی که به بینید که اهلیت تعلیم اسماء را ندارید و او دارد.
و معنای تسبیح تنزیه حضرت احدیت است از صفات امکانیه و افعال قبیحه و حمد تمجید اوست بصفات کمالیه و افعال حسنه و تقدیس طهارت اوست از عیوب و نواقص
«مقام دوم»
در حقیقت ملائکه: چند قول درباره ملائکه گفته شده:
قول اوّل: قول کسانیست که اصلا منکر وجود ملائکه میباشند و اینکه طایفه طبیعیوناند که معتقداند که وراء حس و ماده موجودی نیست قول دوم قول کسانی است که ملائکه را قوای طبیعی میدانند که خداوند در اشیاء قرار داده قول سوم گفته عدهای از مشرکین و عبده کواکب است که میگویند ستارگان آسمان دارای شعورند و بعضی سعد و بعضی نحسند نفوس کواکب سعده ملائکه و نفوس کواکب نحسه شیاطین میباشند قول چهارم عقیده مجوس است که بدو اصل قائلند یزدان و اهرمن و میگویند ملائکه از جوهر نورانی یزدان و شیاطین از جوهر ظلمانی اهرمن بوجود میآیند نه بطور تناسل بلکه مانند پیدایش حکمت از حکیم و ضیاء از مضیء و سفاهت از سفیه
قول پنجم قول نصاری است که میگویند نفس انسان بعد از مردن تعلّق میگیرد بقالب مثالی نفوس خیّره ملائکه هستند و نفوس شریره شیاطین قول ششم قول کسانی که ملائکه را از جواهر مجرده میدانند که بعالم عقول تعبیر میکنند از عقول طولیّه بنا بر مسلک افلاطون و از عقول عرضیّه بنا بر مسلک ارسطو قول هفتم کسانی که ملائکه را دختران خدا میدانند که قرآن از قول آنها گوید فَاستَفتِهِم أَ لِرَبِّکَ البَناتُ وَ لَهُمُ البَنُونَ أَم خَلَقنَا المَلائِکَةَ إِناثاً وَ هُم شاهِدُونَ«1» قول هشتم قول به اینکه آنها اجسام لطیفهاند که بصور مختلفه متشکل میشوند اکثر حکماء باین قول قائلاند و از آیات قرآنی هم همین مفاد معلوم میشود مانند قول خدای تعالی جاعِلِ المَلائِکَةِ رُسُلًا أُولِی أَجنِحَةٍ مَثنی وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ«2» قول نهم کسانی که آنها را دارای صورت بدون ماده میدانند قالب مثالی برزخی و مثل افلاطونی قول دهم مسلک تحقیق است و توضیح اینکه مسلک مبتنی بر بیانی است و آن اینست که دلیل بر وجود ملائکه منحصر است بگفته شرع و دلیل عقلی بر وجود آنها نداریم و دلیلی که حکما بر وجود آنها اقامه کردهاند بقاعده امکان اشرف تمام نیست نه از لحاظ صغری و نه کبری، زیرا نه اشرفیت ملائکه مسلم است چون انبیاء و اولیاء و انسان کامل اشرف از ملائکه هستند و بر فرض اشرف بودن مجرد اشرفیت ایجاب خلقت نمیکند زیرا خلقت منوط به حکمت و مصلحت است و دلیل حسّی هم بر وجود آنها نداریم زیرا معلوم نیست ادعای کسانی که مدعی مشاهده آنها بودهاند صحیح باشد و بر فرض صحت معلوم نیست مشاهد آنها ملک باشد چنان که وجود جنّ و شیاطین هم از راه شرع ثابت است نه بقاعده امکان اخسّ و نه
1- سوره و الصافات آیه 149
2- سوره فاطر آیه 1
بدلیل حسّی تمام است اما حقیقت ملائکه نیز از لسان شرع و آیات قرآنی معلوم نیست ولی حقیقت شیاطین و جن که از آتش خلق شدهاند از قرآن و احادیث استفاده میشود چنان که قبلا هم تذکر دادهایم مرحوم سبزواری در منظومه از امیر المؤمنین علیه السّلام روایت کرده
1» «سئل امیر المؤمنین علیه السّلام عن العالم العلوی فقال صور خالیة عن المواد عاریة عن القوة و الاستعداد تجلّی لها ربها فاشرقت الحدیث»«
ولی مدرک اینکه حدیث معلوم نیست و همچنین آیات قرآن و ظواهر اخبارهم دلیل بر جسمانیت آنها نیست زیرا دارای اجنحه بودن و صعود و نزول کردن و یا در حال قیام و قعود بودن آنها و همچنین اینکه انبیاء آنها را مشاهده کرده و با آنها حرف زدهاند هیچکدام مانع از صورت بلا ماده بودن آنها نیست و ما در جلد سوم کلم الطیب ص 55 تا 58 راجع بملائکه بیانی نمودهایم و اما اینکه خطاب در آیه شریفه به همه ملائکه بوده یا ملائکهای که در زمین بوده بحث در آن بیمورد است زیرا جمع محلّی بالف و لام افاده عموم میکند و آدم هم روی زمین نبوده و علاوه بر آن منظور افضلیت آدم است بر ملائکه آسمانها زیرا انبیاء از ملائکه اشرفند و از برای ملائکه درجات و طبقاتی در قرآن ذکر شده از آن جمله است 1- حمله عرش«2» 2- حافّون اطراف عرش«3» 3- ملائکه بهشت«4» 4- ملائکه
1- از امیر المؤمنین ع از عالم بالا سؤال شد فرمود صورتهای بدون ماده و بدون قوه و استعداد که پروردگارشان بآنها تجلی فرمود و آنها موجود شدند
2- وَ یَحمِلُ عَرشَ رَبِّکَ فَوقَهُم یَومَئِذٍ ثَمانِیَةٌسوره الحاقه آیه 17
3- وَ تَرَی المَلائِکَةَ حَافِّینَ مِن حَولِ العَرشِ یُسَبِّحُونَ بِحَمدِ رَبِّهِمسوره زمر آیه 75
4- وَ المَلائِکَةُ یَدخُلُونَ عَلَیهِم مِن کُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَیکُم بِما صَبَرتُم فَنِعمَ عُقبَی الدّارِ سوره رعد آیه 23
جلد 1 - صفحه 501
دوزخ«1» 5- ملائکه حفظه«2» 6- نویسندگان«3» 7- فرستادگان خدا«4» 8- ملائکه مأمور تعظیم کارها هر کدام در قسمتی«5» 9- مأمورین بعبادت حق از تسبیح و تحمید و قیام و قعود و رکوع و سجود و عبادتهای دیگر«6»
«مقام سوم»
در معنی خلافت و خلیفه بمعنای جانشین است و امریست ربطی بین جاعل خلیفه و مجعول له الخلافة و معنای خلافت اعطاء منصب است بکسی در آن شغل و مقامی که معطی دارد مثلا شخص عالمی که دارای مشاغل مختلف از قبیل امامت جماعت و قضاوت و اصلاح کارهای مسلمین باشد اگر کسی را که مورد اعتمادش باشد بر یکی از کارهای خود بگمارد او خلیفه عالم است در آن کار البته باید دانست که فقط در کارهایی اعطاء منصب خلافت جایز است که شخص خلیفه از عهده آن کار برآید مثلا در مثال بالا اگر شخص عالم در علوم دین اعلم باشد و با وجوب تقلید اعلم شخص دیگری در دادن فتوی نمیتواند جانشین عالم باشد و از بحث فوق چند نکته باید گفته شود:
نکته اول مقام ربوبیت و افاضه وجود خاص ذات حق است و قابل خلافت نیست
1- و ما جعلنا اصحاب النار الا ملئکة سوره مدثر آیه 30
[.....]
2- و هو القاهر فوق عباده و یرسل علیکم حفظة سوره انعام آیه 61
3- ما یلفظ من قول الا لدیه رقیب عتید سوره ق آیه 17
4- جاعل الملائکة رسلا سوره فاطر آیه 1
5- و النازعات غرقا و الناشطات نشطا و السابحات سبحا فالسابقات سبقا و المدبرات امرا سوره النازعات آیه 1 و 2 و 3 و 4 و 5
6- و الصافات صفا فالزاجرات زجرا فالتالیات ذکرا سوره صافات آیه 1 و 2 و 3
نکته دوم آنکه معنای خلافت در آیه شریفه مقید بامر بخصوصی نشد و اعطای ولایت کلّیه است بر جمیع مخلوقات و وجوب اطاعت او در جمیع اوامر و نواهی چون لفظ خلیفه مطلق است نکته سوم باید خلیفه قابلیت اینکه منصب را داشته باشد و از جمیع گناهان معصوم باشد و حتی از سهو و نسیان و شک و شبهه معصوم باشد و همچنین عالم باشد بجمیع مصالح و مفاسد امور و خلاصه کلّیه صفاتی که لازمه قابلیت خلافت اللّهی است داشته باشد نکته چهارم جاعل خلافت باید همان کسی باشد که منصب خلافت را اعطاء میکند یعنی خلیفه خدا باید از طرف خدا بخلافت نصب شده باشد چنان که آیات زیر مؤید اینکه مطلب است اللّهُ أَعلَمُ حَیثُ یَجعَلُ رِسالَتَهُ«1» و در خطاب بحضرت ابراهیم فرماید إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً«2» و بحضرت داود میفرماید یا داوُدُ إِنّا جَعَلناکَ خَلِیفَةً«3» و با توجه بمفاد نکته چهارم بطلان مذاهبی که امام و جانشین پیغمبر را برأی مردم انتخاب کردهاند واضح میگردد
«مقام چهارم»
در قول ملائکه «أَ تَجعَلُ فِیها الی ما لا تَعلَمُونَ» گفتیم که گفته ملائکه از روی اعتراض نبوده و بلکه سؤال از وجه حکمت و مصلحت جعل خلیفه در زمین بوده است و گفته آنها سفک دم و افساد در زمین که نسبت بخلیفه دادهاند غیبت و
1- خدا داناتر است که کجا رسالت خود را قرار دهد- سوره انعام آیه 124
2- همانا من ترا برای مردم امام و پیشوا قرار دادم- سوره بقره آیه 118
3- ما ترا خلیفه نمودیم- سوره ص آیه 25
تهمت نبوده چون هنوز بشری روی زمین نبوده که بآنها تهمت زده شود بلکه کلام آنها ناظر بمقتضای طبیعت نوع بشر بوده است چنان که در کلام آنها «نَحنُ نُسَبِّحُ بِحَمدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ هم منظورشان تعریف و تمجید خودشان نبوده است چون مقتضای طبیعت ملائکه تسبیح و تقدیس الهی است و از جمله انی اعلم ما لا تعلمون معلوم میشود که علم ملائکه فقط بظاهر بوده و علم بباطن اشیاء نداشتهاند و روی همین اصل سؤال کردند که بر حسب ظاهر موجودی که در زمین میآفرینی مقتضای طبیعت او سفک دماء و افساد است و خدا در جواب آنها میفرماید که شما فقط بظاهر امر عالمید و آنچه من میدانم (علم بغیب) شما نمی دانید.
راهنمای آزمون ارشد و دکتری رشته علوم قرآن و حدیث+مطالب آموزنده قرآنی و حدیثی+علایق شخصی